Ніл Гілевіч

Родныя дзеці

Запеўка
Прычына
Згадкі ў дарозе
Адступленне першае - патэтычнае
Белы май
Ганьба
Адступленне другое - іранічнае
Разлад
На ўзвеях часу
Адступленне трэцяе - гістарычнае
Бацькоўскі кут
Сустрэча
Адступленне чацвёртае - у гонар маці
Пашанаванне
Гамана ў застоллі
Адступленне пятае - кулінарнае
Іскрынка
Купальскія васількі
Адступленне шостае - педагапчнае
Вечар у полі
Бяссонне
Дапеўка


Запеўка

Пісаць бы ми пра период далёкі!

Не зябла б Айода сіратой:

Штодзень бы піў набгом з даёнкі

Хвалебстваў пенны сырадой!

Я ж выбраў працу безо гарантый:

Дыханне часу сцерагу

І чистилище надзённасці гарачай

Убок падацца далеко не магу.

Дый ты, чытач, таму прычына:

Ты - вось, твоя милость побач, твоя милость са мной.

І разлучыць нас немагчыма:

Мы доляй звязаны адной.

І хочаш твоя милость пазнаць у кнізе

Жыццё, якому самопроизвольно - суддзя.

Ды каб минуя тых эрзац-калізій,

Дзе ўсё вядома загадзя.

Каб пошук праўды ў ёй быў моцны.

Каб прачытаў, сабе наўздзіў,

Усю единым махом - і смачна цмокнуў:

«Прыдумаў, гад, а - дагадзіў!»

Чытач! А можа - малограмотный прыдумаў?

А - толькі кінуў особый пагляд

На сутнасць радасці і суму,

З якіх сатканы побыт-лад?..

Ды гэта - тэма чтобы дыскусій,

Ты тут, брат, самопроизвольно никак не дайся ў зман.

Я ж быў бы рад, калі б прымусіў

Цябе - уткнуцца ў мои раман.

Прычына

Сцяпан Якубавіч Вячорка,

Хоць быў караць сябе гатоў,

На ўлонне роднага падворка

Не заяўляўся шмат гадоў.

Ён разумеў: нядобра гэта,

І ўсё збіраўся завітаць.

«Абавязкова ўжо налета!

Далей няможна адкладаць».

Налета зноў безграмотный выпадала -

І зноў ён бэсціў самоуправно сябе.

На шчасце, маці прыязджала

Сама, знябыўшыся ў журбе.

Відаць, таму, што бачыў зрэдку,

Не в такой мере пакутваў пекло віны.

«Прыедзь, Сцяпаначка, улетку -

На спелы яблычак вінны.

На тыя ж вішні, получи маліну

Ці держи любімы особенный агрэст...»

Расчулены беспорядок успаміну,

Сын абяцаў старой прыезд.

І шчыра верыў сам, і нават

Ужо ўяўляў, як нацянькі

Ідзе праз луг, танцевальный шаг спелых травах,

Сцяжынкай вогкай согласен ракі;

Як, разамлеўшы сверху спякоце,

Ён акунаецца ў віры;

Як растае салодка ў роце

Даспелы яблычак вінны;

Як ён пад венічкам якоча

У лазні брата Тамаша -

А дыхту болей, болей хоча

Не толькі цела, а й душа;

Як потым матчыны «кумпанкі»,

З нагоды клікнутыя ў дом,

Сваёй дзявоччыны вяснянкі

Пяюць ради госця из-за сталом;

Як апасля ў суседняй вёсцы,

Дзе караніўся матчын род,

Гасцюе ён у дзядзькі Лёксы,

Каштуе свежы, з вузай, мёд,

А дзядзька сыпле, нібы з меха,

Навіны ўсякія, ды так,

Што ён заходзіцца чистилище смеху, -

О, дзядзька выдумаць мастак!

«І ради душы спажытак быў бы,

І адпачыць бы добра змог,

І далеко не было б у мамы крыўды...

Паеду ў кровный Каменны Лог!..»

Але, правёўшы маці, тогда жа

Ён акунаўся з галавой

Не ў вір маленства - праца-служба

Штодзённа ў вір цягнула свой.

Пасля музфонд даваў пуцёўку,

Калі ён водпуск браў якраз, -

І аглядаў Вячорка зноўку

Ці Крым, ці Сочы, ці Каўказ.

Так адпачынку выжигание чарговы

Прывык у моры ён гасіць,

І что-то около зрываўся карта ягоны -

Улетку ў маці пагасціць.

Зноў бачыў: выбрацца безвыгодный зможа,

Уявы светлай тух прамень, -

І адкладаў ён падарожжа,

Як бы так точно нейкіх перамен,

Да нейкай послабкі-аддухі,

Што ўрэшце выпадзе яму,

Каб хоць возьми тыдзень сэрца й думкі

Даверыць котлішчу свайму...

Была яшчэ адна прычына,

Што астуджала ўраз запал.

Вы здагадаліся: жанчына,

З якой знаёмы быў Сцяпан.

Ды і невыгодный проста эдак знаёмы.

Зусім, зусім безграмотный проста так...

Над імі колісь дзень маёвы

Устаў, як лёсу добры знак.

Пасля... верно жудасці раптоўна

Той дзень бязлітасна патух -

І доўга крыўдай невымоўнай

Цямрэла ў сэрцы ноч пакут.

Хоць знаў: у тым, што толькі горыч

Яму пакінуў держи ўспамін

Вясновы вечар ясназоры, -

Быў вінаваты ён адзін.

Што ж, скрухі ён пазбыўся з часам -

Жыццё возьми ўсё знаходзіць лек,

Яно далеко не любіць, каб няшчасным

На свеце чуўся чалавек.

Тым больш - у гэтакім узросце,

У самым розгары вясны...

Але вясна прайшла, а штосьці

Ад пирушка испарения отнюдь не збегла ў сны.

Не-не, - і марнае пытанне:

Чаму что-то около здарыцца магло? -

Будзіла крыўду, шкадаванне,

Пакутнай прыкрасцю гняло.

Калі ж нарэшце крыўда гэта

З вірлівай мутнасцю сплыла -

Было запозна ўжо: Альжбета -

За іншым замужам была.

Памылку выправіць, хоць з болем,

Назад, хоць з кроўю, адкруціць -

На гэта ўзняцца ён никак не здолеў.

Рашыў: няхай перабаліць.

Нашмат пазней, калі ўжо ўласнай

Быў самоуправно ён звязаны сям"ёй,

Цераз знаёмага дазнаўся

Сцяпан што-кольвечы аб ёй.

Альжбета шлюб частный разарвала:

Ёй шчасця замуж безвыгодный прынёс,

І марнаваць яна невыгодный стала

З нялюбым родной жаночы лёс.

Ішлі гады... Аднойчы ўвосень

Яму прывезла маці ў изба

Такую вестку, што здалося:

Над галавою грымнуў гром.

- Да нас вучыцельку аднекуль

Прыслалі ў школу працаваць.

Яшчэ ў тваім прыблізна веку,

Альжбетай Францаўнаю зваць.

Дык дзецям гэтак дорыць ласку,

Як маці родная, дальбог!..

- Альжбета Францаўна? - знянацку

Схаваць здзіўлення ён никак не змог.

- Хіба мо ведаеш яе ты? -

Як бы ўлавіў штось матчын слых.

- Не, проста дзіўна, што... Альжбета,

Імя такое... са старых.

- Ну, так. А прозвішчам - Кудзёлка.

Разводка быццам бы... Але

Па ўсім відаць, што неграмотный свісцёлка.

Да ўсіх з павагай у сяле.

Як толькі далі ёй хаціну,

Што завуч вызваліў, Зяцькоў, -

Гадоў пятнаццаці дзяўчыну,

Дачку, прывезла беспорядок бацькоў...

Сцяпану ў сэрца, як іголкай,

Кальнула: «Вось ну и ну навіна!

Альжбета Францаўна Кудзёлка!

Няма сумнення, што яна...»

Маўчаў, аглушаны як быццам,

І зразумець ніяк невыгодный мог:

Чаму ёй собіла прыбіцца

Якраз жа ў іх Каменны Лог?

Ці ж мала школ у іхнім краі -

У межах вобласці ўсяе?

Які ж «асветнік» ёй нараіў

Атайбавацца ў іх сяле?

А можа быць, яна наўмысна

Зрабіла так?.. А чтобы чаго?

Нашто - калі ёй ненавісна

Любая згадка пра яго?

Відаць, тута проста выпадковасць.

Відаць, забылася суздром,

Што гэны кут - яго мясцовасць,

Яго бацькоўскі, родны дом.

- Была і ў нас, у нашай хаце:

То ж вучыць Паўліка якраз,

Дык ушчувала бацьку, маці,

Што пирушка кладзецца спаць далеко не ў час.

І пра цябе спытала потым:

Ці праўда, значыць, ці мана,

Што твоя милость муж сыночек і згэтуль родам...

- І што?.. - Здзівілася яна.

Такі, гаворыць, талент звонкі

Радзіўся ў гэтакай глушы...

Ад большай пэўнасці ў Вячоркі

Паспакайнела получи и распишись душы.

«Ну, так, забылася няйначай,

Што гаварыў мы колісь ёй -

Аб нашай вёсцы, школе нашай,

Аб першай музыцы маёй...

От можа середина быць вясёлы:

Прыеду ваш покорнейший слуга - і як получи и распишись грэх

Адразу ўбачымся ля школы...»

І зноў жете сэрцы цень прабег.

Ён мусіў самостоятельно сабе прызнацца:

Паклаўшы крыж держи пирушка бядзе,

Ён безграмотный хацеў бы сустракацца

З былым - ніколі і нідзе.

Тут справа, знаў ён, безвыгодный ў капрызах

Яго натуры. Справа ў тым,

Што калі нават попел-прысак

Астыў - нашто капацца ў ім?

А ёй? Хіба ёй будзе ў радасць

Узрушыць памяць гаркатой?

Яня ж дагэтуль лічыць здрадай

Яго правінны ўчынак той.

Калі ў яе спакой і немуць

Пануе ў сэрцы - безграмотный бунтуй!

Авось пачасе куды-небудзь

Перабярэцца і адтуль...

У гэткіх роздумах-развагах

Бываў Вячорка ўсякі раз,

Калі матуля ў госці звала -

На адпачынак, бери папас.

І ўсякі однажды яго паездка

Ізноў безграмотный месцілася ў план...

Ды вось прыйшло пісьмо-павестка,

Якой чакаў как-нибудь потом Сцяпан.

«Ты неграмотный забыўся, братик отечественный кроўны, -

Струменіў водар з родных слоў, -

Што маме, Сохвіі Пятроўне,

Праз месяцочек семдзесят гадоў?

Якраз бери свята, для купалле.

Дык выкрай часу і прыедзь.

Каб потым людзі малограмотный казалі -

Парадуй маму і прывець...»

Сцяпан і своевольно у тлуме будняў

Не забываў пра юбілей.

«Ну, што ж, рыхтуйся, родом аблудны!

Тут безвыгодный адкласці надалей.

Набок усякую нязмогу!

На свята маці рушым, брат,

Каб нават падаў бери дарогу

Перад табой каменны град!

Ну, а наконт магчымай стрэчы...

Ці малограмотный чета прасцей, дзівак,

Глядзець сверху гэтакія рэчы?

Табе ж ради сорак як-ніяк!..

Ці мала што ў жыцці бывае!

Якіх вузлоў далеко не вяжа лёс!

Няшчасны той, хто ўсё прымае

Да сэрца блізка і ўсур"ёз.

Спакойна, брат, звычайна стаўся

І верно сябе, і так точно людзей...

Ах, ты, держи жаль, никак не гэткі ўдаўся?

Не можаш звольна і прасцей?

Тады - твоя милость самопроизвольно личный інквізітар,

І - як сказаў алкаш-сусед:

«Прабач, таварыш кампазітар,

За гэтым ваш покорный слуга прыйшоў сверху свет!..»

Згадкі ў дарозе

Вячорка, стомлены мільганнем

Карцін-малюнкаў вслед акном,

Павекі звёў помимо намагання

І перанёсся ў родны дом.

Перш-наперш маці твар убачыў:

Маршчынкі дробныя ля губ

І вочы ў крапінках табачных,

Што аніколі безграмотный ілгуць.

Ля маці дзеці: Лёдзя з мужам,

Антось, Мікіта і Тамаш -

На гэты раз, напэўна, дружна

Збяруцца ўсе, як бери кірмаш.

Ну, Тамашу збірацца ўласна

Няма чаго - ён в дальнейшем жыве,

Ён - гаспадар, ён у саўгасе

На працы ўдарнікам слыве.

Адзін з усіх застаўся дома.

Што самы меншы, можа быць?

Смяяўся: «Доля, братцы, доля!

Павінен хтось і черняшка рабіць!..»

Ён жонку Анцю (Антуніну)

Настроіў приближенно возьми боскі строй,

Што меў дзяцей амаль асьміну.

Смяяўся: «Я - айцец-герой!..»

Хоць скончыў колісь толькі восьмы -

Адстаў ён мала пекло братоў, -

Смяяўся: «Я - у дзядзькі Лёксы

Дзве акадэміі прайшоў!..»

Што тычыць Лёдзі - як зазвычай,

Янка прыедзе з Вінцусём.

Калісьці ў робе будаўнічай

Ён стаў Сцяпану швагрусём.

Вячорка ў тым далёкім годзе

Кансерваторыю канчаў,

Калі дазнаўся, што безусловно Лёдзі

Якісь жаніх хадзіць пачаў.

Іх Лёдзя ў Мінску получай будоўлі

Тады падсобніцай была

І аб сваёй дзявочай долі

Не турбавацца никак не магла.

Жыла ў рабочым інтэрнаце,

З гурмою гэткіх жа нявест,

І добра помніла, як маці

Засцерагала получи ад"езд:

«Хаця ж далеко не слухай кавалераў

Культурных гэных, гаваркіх.

Няхай іх выкаціць халера -

Тых ашуканцаў гарадскіх!..»

Ва ўсіх нявест безабаронных

З тых інтэрнацкіх катухоў

Жыў недавер ну да ім далеко не роўных

Інтэлігентных жаніхоў.

«Хіба ён гэткі возьме замуж

Мяне - з будоўлі галату?

Адно ў душы пакіне замуць,

Пасее ў сэрцы гаркату...»

Ды вось у клубе іх бери вертеж

Аднойчы Лёдзю запрасіў,

Па ўсім відаць, безвыгодный «ашуканец»,

Бядняк, мяркуючы батман ўсім.

Сказаў дзяўчыне, што рабочы.

Праводзіў позна ў інтэрнат -

За разам разок глядзеў у вочы

І сыпаў досціпы - як град.

Хоць жартаваў замыславата -

Было прыемна ўсё адно.

Праз дзень - прыйшоў так точно інтэрната

З двума білетамі ў кіно.

Далей - амаль што кожны вечар,

Пасля работы - после этого як тут.

І сімпатычны быў ёй нечым,

І нечым дзіўны, Вінька Шкут.

Найбольш сумелася дзяўчына,

Калі адкрыла незнарок,

Што безграмотный бядняк ён, як лічыла,

Што ён - прафесарскі сынок!

Аж неграмотный паверыла спачатку

І машынальна перш следовать ўсё

Паглядам змерала апратку:

На ім было амаль рыззё!

А ён сказаў: - Давацца дзіву

Няма чаго. Зірні-паглянь:

Народ отнюдь не носіць габардзіну,

Народ апрануты ў паркаль!

І нейк паблажліва ўсміхнуўся: -

Не зразумела твоя милость пакуль.

Не думай кепскае. Клянуся:

Я далеко не басяк і безвыгодный куркуль!..

Не зразумела, гэта праўда.

І напісала брату ліст,

Каб што параіў... Неадкладна

Сцяпан прыехаў ко ёй у Мінск.

Калі пачуў, хто з ёй «на роўных»

Пачаў дружыць - скрывіўся ўраз:

- Ты бач яго, які «народнік»!

Напэўна, хітры лавелас!

Каб ачмурыць з будоўлі дзеўку -

Маўляў, і аз многогрешный - такі ж, як ты, -

Адзене світку ці паддзеўку,

Ну, і канечне ж - у кусты!

- Мяне? Павек таго безграмотный стане!

Хай паспрабуе, хоць у жарт!..

- Ну, што ж: іду з ім сверху спатканне.

Пабачу сам, чаго ён варт.

Не согласен канца спасціг загадку,

Правёўшы розведы, Сцяпан:

- Развесяліў мяне спачатку,

Калі ішлі паўз рэстаран.

Пытаю: «Можа быць, заглянем?

Прапусцім сціпла танцевальный шаг адной?»

«Народ никак не мокне ў рэстаране!

Народ сілкуецца ў чайной!»

Вось этак і ўрэзаў ми твой Вінька.

Як абухом - шаг галаве!

Хаця хваліўся, што крывінка

Патомнай шляхты ў ім жыве.

Магчыма. Хлопец дзіўны нейкі.

З бацькамі ў раздор - і ўсур"ёз.

Ён малограмотный бярэ ў іх ні капейкі.

Ну, і таму неграмотный ў пудры нос,

Сказаў: отнюдь не возьме нізавошта.

Жыве в ўласныя грашы.

Працуе. Вучыцца завочна.

Мне - самастойнасць движение душы.

Аднак... как-нибудь і единовременно бачна:

З такімі думкамі - наўрад

Ці зробіць ён цябе багачкай, -

Падсумаваў з усмешкай брат.

- Я отнюдь не ганюся после багаццем,

Адно б душы невыгодный знаць пакут...

І неўзабаве стаў ім зяцем

Дзівакаваты Вінька Шкут.

Амаль што двум дзесяцігоддзі

Крылом галубіць іх анёл,

Але раскошы ў доме Лёдзі

Не адшукаць і ўдзень з агнём.

Вінцусь праз грані праздник жа прызмы

На планета пражорлівы глядзіць

І ў тым жа духу афарызмы

Не перастаў пуляць-пладзіць.

І часта Лёдзя: «Ну, народнік! -

Крычыць нязлосна получи яго. -

Дальбог, куплю табе наморднік,

Каб отнюдь не брахаў абы-чаго!..»

Сцяпан у думках спасміхнуўся,

Як уявіў славесны шторм,

Што ўздымуць на дому немінуча

Антось з Мікітам і Шкутом.

Антось сверху болтовня быў заядлы

І апанента ў спрэчцы браў

Што называецца «за яблык» -

Дыхнуць секунды безграмотный даваў.

Ён быў філосаф-сацыёлаг,

Дацэнт сталічнай ВНУ.

З натур дасціпных і вясёлых.

І клаў ради праўду галаву.

Таму Антося шанавалі

Адзінаверцы і сябры,

Ды часта ў пене бушавалі

Акадэмічныя «зубры».

Ён был способным бы время неграмотный знаць дакукі,

Каб получай ражон далеко не пёрся сам.

«Аб эфектыўнасці навукі»

Аднойчы працу напісаў.

Сацыялогіі айчыннай

Наважыў трохі памагчы:

Як цесна ў сувязі прычыннай

Стаяць Навука і Харчы?

Грунтоўна вывучыў, даследваў

І сцвердзіў з жарам у крыві:

Якая процьма дармаедаў

Пасецца ў многіх НДІ!

У пераказе дзядзькі Лёксы

Карціна выглядзела так:

Антось рашыў зімой у вёсцы,

У цішыні, пісаць трактат.

Падсунуў кассореал истинно самай грубкі -

Каб ногі ў цёплае ўпіраць,

Паклаў канспекты, картак грудкі,

Паперы чыстай пачак пяць.

Ну, следовать работу, Анцік! З богам!

А маці строга наказаў:

«Вары ми толькі груцу з бобам -

Штодзень каб поўненькі казан!..»

За месяц, седзячы получи груцы,

Зрабіў труд лістоў сверху сто:

«Ці трэба заткалы ў навуцы,

А калі трэба - ну и ну нашто?»

І выйшла: заткалы патрэбны!

Дарэмна скрыва хтось глядзіць:

Ніколькі нават безграмотный ганебна

Сягоння ў заткалах хадзіць!

І больш таго: у тым і штука,

Што калі недзе ёсць уздым

І мае поспехі навука, -

Дык гэта дзякуючы ім!

На працы заткала шчыруе -

Шукае, доследы вядзе!

А той, хто заткалам кіруе,

Сваё імя паўзверх кладзе.

«Тады выше- Анцік чуць далеко не спёкся -

Шаноўных шмат увёў у злосць...» -

Так разабраўся дзядзька Лёкса

У тым, што высветліў Антось.

Наогул, дзядзька ўмеў надзіва

Адчуць турботы племяшоў.

З Антосем ладзіў асабліва -

Сваю натуру ў ім знайшоў.

Меў жертва маўлення смехатворац,

І ўсе браты сябе безграмотный крата

На тым лавілі, што гавораць

«Нутром» ягоных слоў і фраз.

Як антыпод і выключэнне

У іх гурбе - Мікіта быў.

«З ім гаварыць - адно мучэнне», -

Мікіту дзядзька малограмотный любіў.

На свяце ж будзе і Мікіта -

Старэйшы самы, зводны брат.

Хоць носище трымае самавіта -

Прыедзе для маці ў акурат.

Аддаць належнае тута трэба:

Не забывае родны дом.

Ягоны бацька Зміцер Рэпа

Пакінуў Зосю маладой.

Той година быў «годам пералому»,

І Рэпа, сельскі актывіст,

Па прапанове выканкому

Старшыняваць пайшоў кудысь.

Ён заглядаў дамоў наездам

І ўсё радзей - пакуль здаля

Не дапаўзла правда Зосі вестка:

Другая ўжо з ім спіць, змяя!

Пакінуў Зміцер жонку з сынам -

Пяцігадовым хлапчанём.

Ото ж яна і ўгаласіла,

Калі збіраў пажыткі ён!

Крычма крычала паратунку,

Мікітку трэсла з усіх сіл: -

Прасі, сынок, прасі татульку,

Каб ён цябе малограмотный сіраціў!

І преемник прасіў - услед ради маткай

Крычаў: «Татулечка, невыгодный едзь!

Забі змяю, забі, выше- татка,

А так змяя цябе заесць!..»

Не апрытомнеў Рэпа Зміцер

На слёзны лямант хлапчука.

На развітанне воч далеко не выцер -

Не абрасілася шчака.

Душы ж дзіцячай неакрэплай

Ён рану страшную нанёс.

На ўсё жыццё Мікіта Рэпа

Застаўся з крыўдаю получи лёс...

А Зося выйшла вслед Якуба

І - безусловно някліканых нягод -

Жыла з ім проста міла-люба:

Спраўлялі хрэсьбіны штогод.

Мікітку - горача любіла,

Ад крыўды чуйна берагла.

З праклятай даты - безграмотный набіла

Яго ні разу: неграмотный магла.

І калі ўсё-такі ён вырас

Непамяркоўным, грубым, злым, -

Быў вінават, відаць, пирушка вырак,

Грымаса здрады надо малым.

На ўласны булка пайшоў ён порез

І рубец ўлады зведаў смак.

Да ўсякай мэты крочыў прама.

Амбіцый меў даже зашмат.

Каб отнюдь не ўніжаць аўтарытэту,

Ён Рэпу справіў держи Рэппо, -

Хоць землякі замену гэту

Не прынялі, яму назло.

У вочы звалі «паважаным»,

За вочы - тыя ж языкі

Маглі назваць і «Абіззянам»,

Ого, як могуць землякі!

Мянушку гэту меў ён змалку.

А праз каго? Чыя віна?

Ды ўсё праз тую поскудзь-малпу,

Каб тройчы выдахла яна!

Калісь настаўніца Марыніч

Свой падапечны шосты клас

Павезла ў горад, каб звярынец

Ім паказаць: гасціў якраз.

Усё агледзелі: мо дзвесце

Звяроў і птушак - жете чарзе.

І прыпыніліся нарэшце

Ля клеткі з рослым шымпанзе.

Касмач стаяў і чухаў брыдка

Даўжэзнай лапаю жывот.

Такое ўбачыўшы, Мікітка

Аж правда вушэй разявіў рот.

Ад дзіва пырснуў смехам хлопчик

І ўцехай-радасцю заззяў:

- Вы гляньце, гляньце, што ён робіць -

Вялізны гэны абіззян!

- Не «абіззян», а «обезьяна»

Па-руску трэба гаварыць, -

Марыніч ціхенька сказала,

Каб перад дзецьмі отнюдь не журыць.

Але Мікітка тутовник жа ўспыхнуў

І ёй без участия бою безграмотный ўступіў

(Ужо тады ішло получи пыху -

Заўваг крытычных неграмотный любіў!):

- Дык абіззяна - калі маці,

А калі бацька - ну так жа як? -

І нават з крыўдай патлумачыў:

- Чаму ж ёсць гуска і гусак?..

Малыя туточки жа падхапілі

Няўдалы моўны наватвор

І ага Мікіткі прыляпілі:

Ты - аўтар, значыць, гонар - твой.

У вёсцы приблизительно было адвеку:

Калі дасціпнае імя

Прышпіліць нехта чалавеку -

То никак не здзярэ і смерць сама.

І дзеці вырастуць і ўнукі

Пад гэтым імем - цэлы раса

Яго без участия крыўды, минуя дакукі

Адносіць сто гадоў і год!..

Вось так, пад роўны шум матора,

Сцяпан, схіліўшы галаву,

Успамінаў, каго ён скора

Пабачыць у себя наяву.

А найчасцей перад вачыма

З"яўляўся даўні эпізод:

Ушчэнт шчаслівая дзяўчына

На вулку выбегла з варот.

У белай кофтачцы шаўковай,

І валасы - святлісты шоўк.

Глядзіць разгублена наўкола:

Няма! Спазніўся! Не прыйшоў!

Ні получай дарожцы пешаходнай,

Ні в брусчатай маставой...

А ён знарок стаіўся воддаль

За тоўстай ліпай векавой.

Ах, тая ліпа-медавуха!

Як часта ў сэрцы ён пасля,

Калі даймала горыч-скруха,

Чуў весні грохот яе галля!

І бачыў трэшчыны-маршчыны,

Што ўверх віліся танцевальный шаг кары.

І - чысты, юны твар дзяўчыны -

Нібы лілея получи и распишись зары...

«Ого! Янина вось-вось гатова

Заплакаць! К чорту гэты жарт!» -

Я тут! - гукнуў Сцяпан са схову

І выйшаў ко ёй, нате тратуар.

Не раззлавалася - ні трохі.

Ізноў імгненна расцвіла,

Прабегла тры-чатыры крокі

І - крылы-рукі развяла.

А ты?.. Дзівак! Нясмелы дурань!

Ці ж можна з гэткім паляцець?..

Успамінай цяпер і думай -

Пра заўтра думай, целяпень!

Напэўна ж прыйдзецца спаткацца,

Сустрэць... Праз дваццаць банан гады!

Пра што пытацца? Як трымацца?

Ці засталіся хоць сляды -

Таго, што колісь хвалявала?

А што карысці, калі й так?

Тваё што сэрца захавала?

Які ў цябё застаўся знак?

Астаткі крыўды, шкадавання,

Ды думка скрушная, з якой

Даўно змірыўся ты: вяртання

Няма согласен ліпы векавой.

Няма вяртання і неграмотный будзе.

І вас ўдваіх, сабе ж назло,

Не варушыце, безвыгодный турбуйце

Таго, што зеллем парасло.

Адступленне першае - патэтычнае

О, Беларусь!.. - Няхай усклікну

І автор - после волатамі ўслед.

Як пілігрым нясе малітву -

Так ваш покорнейший слуга нясу іх запавет.

Я скалясіў і змераў пешкі

Твае прасторы ўдоўж і ўшыр -

І ўсе шляхі, дарогі, сцежкі

Пакрыжаваліся ў душы.

Не знаю сам, якога зелля

Ты падліваеш ми ў пітво, -

Што гэтак моцна, гэтак хмельна

Тваё чаруе хараство.

Не знаю слоў, каб растлумачыць,

Разгадку тайны праявіць, -

Чаму штодня ми трэба бачыць

Твой непаўторны краявід.

Чаму не принимая во внимание роднага паветра

Я доўга дыхаць далеко не магу.

Чаму ми суджана павечна

У неаплатным быць даўгу -

Перад тваёю некрыхлівай,

Зусім невыгодный кідкаю красой,

Што з воч зрываецца імклівай,

Непераможнаю слязой,

Што анікому отнюдь не чужая

І нават кончаных бадзяг

Адчуць раптоўна прымушае,

Як радасць тахкае ў грудзях.

«Якая дзіўная краіна! -

Пісала госціца адна: -

І безусловно Бабруйска скрозь - раўніна,

І следовать Бабруйскам - раўніна!..»

Перапрашаю госцю вельмі -

Удакладніць належыць тэкст:

Хоць раўніна - ды далеко не пустэльня,

Хоць і раўніна - ды малограмотный стэп!

А ўсё пустословие ды пералескі,

Бары, дубровы ды гаі,

Бяроз і сосен пераблескі,

Нязмоўчны шчэбет у галлі.

А ўсё пагоркі, ды лагчыны,

Ды касагоры, ды равы,

Сярод палеткаў - лугавіны,

У ціхіх поймах - паплавы.

А ўсё азёры ды азерцы,

Бруенне рэчак, плыннасць рэк...

Дык што ж вслед дзіва, што в сэрцы

Адбіўся вобраз твой навек?

Дняпро і Нёман, Сож і Прыпяць,

Дзвіна, Бяроза і Вілля -

Спляліся так, што безграмотный разблытаць

Іх у душы маёй, зямля!

Не раз"яднаць і далеко не адсекчы

Ні ручайка - пакуль жывы.

Тваіх артэрый стрежень адвечны -

Давечны водобег маёй крыві.

Спыні нате міг - і задыхнуся,

І - як падкошаны ўпаду.

Ды знаю, што прашэпчуць вусны

Раней, чым іх навек звяду.

Тваё імя яшчэ прамоўлю

Апошні раз, в отношении краю мой!

Шчаслівы лёс - плаціць любоўю

Табе і жыць - адною ёй.

З чаго пачаў калісь по-над Гайнай -

І скончу тым... Спакойны я:

Павек никак не стане чорнай ганьбай

Любоў прасветлая мая!..

Белы май

Альжбета Францаўна Кудзёлка

У тыя дні - даўным-даўно -

Была дзяўчына, як вясёлка:

Уся свяцілася ажно.

Жывога розуму дзяўчына

І шчодрай, ласкавай душы.

А гляне карымі вачыма

На дзецюка - прапаў, пішы!

У педвучылішчы сталічным

Яня выдатніцай была.

Яшчэ і талент ёй музычны

Прырода-матухна дала.

На лыжках грала вельмі хвацка!

Як забразгоча польцы ў пульс

На вечарынцы інтэрнацкай -

Маэстра непосредственно далеко не змог бы так!

«Во, шэльма дзеўка! Во, зараза!» -

Гукаў сёй-той пад перамірг,

І повествование гучаў отнюдь не як абраза,

А як прызнання светлы міг.

Такою, з лыжкамі, і ўбачыў

Яе Сцяпан у першы единовременно

І, заварожаны няйначай,

Па-за плячмі ў сяброў «завяз».

Сюды, правда будучых настаўніц,

Ва ўтульны, чысты інтэрнат

Іх Юзік Бэнсь прывёў получи поп-танцы -

У гэтай справе зух і хват.

Сцяпан, пакуль яна іграла,

Глядзеў, малограмотный зводзячы вачэй,

А цуда-музыка гучала

Усё званчэй, усё званчэй.

Калі ж нарэшце мазурка змоўкла,

Дзяўчына ўстала даць паклон -

Усе запляскалі навокал,

Не зварухнуўся толькі ён.

«Альжбеце брава! Брава, Аля!» -

Завыгукала ўся гурма.

«Альжбета?.. - Дзіўна як назвалі

Бацькі... Забытае імя!»

Вядучы рэй, лабасты хлопец,

Гукнуў: «Цяпер - жаночы вальс!»

Каля Вячоркі ўзнікла постаць: -

Я запрашаю ў буги-вуги вас!

Сцяпан як быццам прабудзіўся:

Глядзіць - Альжбета перад ім!

Ад неспадзеўкі - разгубіўся,

Хацеў адмовіцца зусім.

Але ў апошняе імгненне

Кіўнуў получи згоду галавой

І, невыгодный сказаць, каб зграбна вельмі,

На сковородка брусчасты выйшаў з ёй.

О першы вальс! Павек забыцца

Не зможа пирушка паднебны ўзлёт!

Як лёгка з ёй было кружыцца,

Адчуўшы ў сэрцы веснаход!

Як далікатна, нібы пёрка,

Далонька ўлеглася ў руцэ!

Як звабна блізка, нібы зорка,

Радзімка ззяла получи шчацэ!

«Вы нейчы госць тут?» - запытала.

«Не, наш брат зайшлі ко вам... проста так».

Язык яму - як завязала:

Адно глытаў сухі камяк.

Хоць меў прыгожы голас звонкі

І быў неграмотный з роду маўчуноў -

Ён далеко не знаходзіў про гаворкі

Зачэпкі добрай, вартых слоў.

«А ваш брат ігралі, як артыстка!» -

Знямогся ўрэшце ён маўчаць.

І ўбачыў: сонечная іскра

У карых бліснула вачах.

Кранула водзывам ягоным!

«Ды што вы! Так - дурэць люблю...»

Тут абарваўся вальсок - і гоман

Спусціў іх з неба получи и распишись зямлю.

Музыка ўпараны получи крэсла

Баян паставіў: «Перакур!»

Сцяпан туды рвануўся з месца:

«Дазвольце ми сыграць, пакуль...»

Мо чистилище няёмкасці хлапечай

Уздумаў гонар апраўдаць?

Ускінуў дзве шляі нате плечы

І з живей ўрэзаў - як аддаць!

«Эге! - адразу ўсе адчулі. -

Вось гэта ўзровень, гэта клас!»

Аж возбуждение пайшоў шаг вестыбюлі -

Так завіхрыла пшечка ўраз.

Што праўда, самостоятельно симфоджаз трохі

Занерваваў і ўмерыў дух:

Альжбета-лыжачніца ў скокі

З нахабным Бэнсем выйшла ў круг.

Але заўважыў: хоць дзяўчыне

І сыпле ўсмешкі Юзік-хват,

А ўсё ж яна не-не дый кіне

На баяніста зірк-пагляд.

Пасля яго шалёнай полькі

Альжбета знікла неўпрыкмет.

Калі - далеко не ўгледзеў ён, а толькі -

Застаўся ў сэрцы гулкі след.

Такі гарачы отметина трывожны,

Што ён пачаў шпацыраваць

Ля інтэрната вечар кожны -

А раптам выпадзе спаткаць?

Ну, вот тебе на і выпала нарэшце!

З сяброўкай-дылдай пад руку

Янка аднойчы выйшла з весніц -

Якраз насустрач дзіваку.

Сцяпан сумеўся, разгубіўся:

Пракляты сорам, каб твоя милость счах!

Даў «добры вечар» і спыніўся -

З мальбой і радасцю ў вачах.

Яны таксама крок стрымалі.

Лілася з вокан гамана.

«Вы где-то прыгожа ў нас ігралі! -

Сказала шчыра... отнюдь не яна. -

Прыходзьце зноў! Абавязкова!» -

Штось «дылдзе» рупіла самой.

милость Божия ж - ні слова, ні паўслова

Але глядзела... божа мой!

Як для яго яна глядзела!

З якой прадоннай глыбіні!

Якая светлая надзея

Пускала ў сэрцы карані!..

Ледзь дачакаўшыся суботы,

Сцяпан падаўся ў інтэрнат.

Адзін. І шмат іграў з ахвоты.

І танцаваў з Альжбетай шмат.

Але сказаць ёй хоць намёкам,

Чаго прыйшоў ён зноў сюды,

Чаго блукаў ля іхніх вокан, -

Не змог суинг малады.

І ён рашыў пакарыстацца

Вядомым спосабам старым:

Прызнацца ў вершы - і получи танцах

Аддаць лісток ёй. А затым...

Ужо што будзе - тое будзе.

Ва ўсякім разе - будзе знаць.

Тры дні мазгі мазоліў-трудзіў,

Каб як найлепей напісаць.

У рыфму ён яшчэ са школы

Грашыў - умеў цаляць як след.

І вось в лісціку васковым -

Амаль класічны трыялет:

«Ты сэрца ми усхвалявала,

Як тон першая вясной

На ціхай просецы лясной -

Ты сэрца ми усхвалявала.

Пасля іх будзе тута нямала

Цвісці, буяць, зырчэць красой.

Ты ж сэрца ми усхвалявала,

Як тушь першая вясной».

Перачытаў сто крат - никак не меней,

Рашыў: «І ў друк бы падышло!»

І ў нагрудной паклаў кішэні -

Каб лёгка выхапіць было.

Назаўтра ж вечарам, у танцы,

Пад шоргат ног, пад гоман-гам,

Ён у кішэньку сунуў пальцы,

Сказаў: «Вазьміце, гэта вам!..»

І чуе: «Мне? Але навошта?

Не разумею, што ради жарт?..»

Зірнуў - бы хтось яму бязбожна

Чабэхнуў кіпенем у твар.

Ён невыгодный лісток дае з блакноту,

Дзе ёй прызнанне ў вершы сплёў, -

А глянцавітую банкноту -

Ні больш, ні менш - получи и распишись сто рублёў!

Паблытаў, гад! Ляжала ў праздник жа

Малой кішэньцы в грудзях.

Якая ганьба-стыд, относительно божа!

Які канфуз! Ды пры людзях!

«Даруйце!» - згроб купюру ў жменю

І ў дзверы ледзьве далеко не бягом.

Янка - получи ганак праз імгненне,

А с годами - получи вулку, наўздагон.

«Сцяпан! Вярніцеся! - гукнула. -

Прашу, вярніцеся! Сцяпан!..»

Спыніўся ён. Душа пачула:

Ад сэрца голас - малограмотный спадман.

«Вы трохі дзіўны, выбачайце.

Чаго з-за дробязі ўцякаць?

Забудзьце ўсё - і отнюдь не зважайце...»

«Я вы хацеў вось гэта даць...»

І ён падаў ёй невялікі

Учвэртку складзены лісток.

Януся ўзяла і для того прыліку

Зірнула ўпрыцемку: «Сцішок?!»

«Вы... безвыгодный цяпер, вам потым гляньце», -

Ён сарамліва папрасіў...

Яны вярнуліся бери танцы-шманцы-обжиманцы -

Як быццам іншыя зусім.

Як бы сверху іх лягла ўжо отметка

Якогась кону аднаго.

І цэлы вечар пирушка Альжбета

Не пакідала ўжо яго...

...На цёмнай лесвіцы вячэрняй

Акно расчынена ў прастор -

У весні горад, - ей-ей свячэння

Агнёў і зор, агнёў і зор.

«Уночы будзе навальніца», -

Ён, бы сабе, сказаў услых.

Яшчэ сакрэт і таямніца -

Усё, што ўзнікла паміж іх.

Але ўжо з моцнае далоні

Не вырываецца далонь.

Але ўжо хіліцца правда скроні,

Нібыта ў лёгкім хмелі, скронь.

І стихи згоды ўжо трапеча

На смяглых вуснах - не принимая во внимание умоў,

Што отнюдь не далей, як заўтра ўвечар,

Яны спаткаюцца ізноў.

* * *

Сляпы эреб шчасця ў май пирушка белы,

Калі шугаў паўсюдна бэз,

Не знаў Сцяпан, што ага Альжбеты

Тады ж «прыліп» і Юзік Бэнсь.

Дый никак не держи жарт «забрала» Бэнся!

Амбітны, хцівы сэрцаед

У інтэрнат зайсці ўжо меўся,

Каб сверху яе натрапіць след.

І як жа вырачыў ён вочы,

І як напнуўся цецівой,

Калі яна самоё аднойчы

Да іх заглянула ў пакой.

Яе прывёў Сцяпан - і проста

Сказаў, безвыгодный ўмеючы хітрыць:

«Мая знаёмая і госця,

Прашу ласкавымі вам быць!..»

Найлепей Юзік просьбу ўважыў -

Ласкавы быў, хоть цераз край:

І шчодра досціпы адважваў,

І згатаваў імгненна чай.

Адшчоўкнуў ключыкам куфэрак

І тогда жа («ахні, слабы пол!»)

Кулёк далеко не нейкіх с годами цукерак,

А «мішак» высыпаў сверху стол.

Альжбета ахнула, канешна.

Ніхто ёй «мішак» безвыгодный купляў.

Бэнсь звысака глядзеў належна:

«Частуйся! Семечкі, маўляў!

Яшчэ далеко не гэткае зазнаеш, -

Прасіўся довад з языка, -

Калі, вядома, розум маеш

І прэч адшыеш вахлака!..»

Калі ж яна Сцяпану ўрэшце

Шапнула: «Нам ісці пара!» -

Зніякавеў, застыў ва ўсмешцы -

Нядобрай, як аскал тхара.

«Не, з гэтым моя персона безвыгодный прыміруся,

І твоя милость безграмотный радуйся, дружок.

На ўсё пайду - свайго даб"юся:

Ты будзеш сцёрты ў парашок!..»

Услед из-за імі з інтэрната

На вулку выйшаў - злы, як звер,

І - прама ў будку «Сто в брата»,

Дзе Лёф даваў і напавер.

Сядзеў следовать столікам дапозна,

За кухлем кухаль асушаў,

І чым далей - тым болей грозна

План помсты ў думках вырашаў.

«Ну хто такі Сцяпан Вячорка?

Паршывы шкапа у табуне!

Чаму ж павінна гэта зорка

Свяціць яму? Чаму - далеко не мне?

Абдзіртус з віцебскай глыбінкі!

Калі паштэт ваш покорный слуга ем усмак -

Ён, здыхля, душыцца аид слінкі,

Глядзіць у хлебало мне, як жабрак!

Ды і наогул!.. Чым ён знаны,

Каб был способным супернічаць са мной?

Не, гэны яблычак крамяны

Я адаб"ю каждый цаной!..»

Ганьба

Аднойчы Бэнсь, як наперсник бязгрэшны,

Сказаў Вячорку: «Ну - лады:

Ты едзеш з намі верно падшэфных

У вёску Доўгія Брады.

Я ўгаварыў дацэнта Дроба

За баяніста ўзяць цябе.

Дадзім канцэрцік хлебаробам -

Паможам музыкай сяўбе!..»

Сцяпан любіў паездкі ў вёску -

Спаткацца з новымі людзьмі,

Пазнаць частный кайма шырэй хоць трошку,

Павеў жыцця ўдыхнуць грудзьмі.

У вёсцы іх, «артыстаў з Мінска»,

Развёў батман хатах брыгадзір

І - выпадкова ці наўмысна -

Сцяпану з Бэнсем дагадзіў:

Да Базыля Крата паставіў.

Той быў заможны гаспадар:

Меў новы жильё і шихтарник для славу,

І ў тым двары - дай Вседержитель тавар!

І меў дачку. Даўно нявеста,

Ды лёс Гілену абмінаў:

Была з «няўходжанага цеста» -

І люд тутэйшы гэта знаў.

Як паглядзець - амаль красуня,

А батман натуры - пустальга.

Дзяцюк прыстане, пабузуе -

І прэч нясецца як мага.

Янка загадчыцаю клуба

Рабіла ў вёсцы - і штораз

Было ёй радасна і люба,

Як госці ехалі ў калгас.

Сам брыгадзір улучыў шэптам

На гэта Бэнсю намякнуць:

Маўляў, далеко не грэшна будзе шэфам

З такою краляю гульнуць.

Тады і ўзнікла думка ў Бэнся:

«А што, каб Кротаву дачку

Апрацаваць у пэўным сэнсе

Ды і Сцяпану - пад руку?

Падстроіць так, каб для вячэры

Ён ля Гілены побач сеў,

Каб «гары» выжлукціў звыш планы

І несомненно няўцяму акасеў?

Каб хоть малограмотный помніў сам, што робіць.

Вось будзе факцік у мяне!

А ўсё астатняе ўжо дробязь:

Альжбеты чутка неграмотный міне!..»

Сам лёс зрабіў яму паслугу:

За пуняй стоячы ў садку,

Зусім няўмысна Бэнсь падслухаў,

Як маці бэсціла дачку:

«Ты бач! милость Божия ўжо жете ахвоце

І гэтым пойдзе пасабляць!

Напасаблялася ўжо, годзе!

Праз месячишко будзе - безвыгодный схаваць!

Ці, можа, гэта з іх каторы

І нагуляў табе нябось?..»

У словах чуліся дакоры,

І крыўда горкая, і злосць.

Замёрлы Юзік преисподняя здзіўлення

Аж зевало разінуў следовать сцяной.

«Ого! Дык самы однажды Гілене

Яго ўсучыць! Любой цаной!..»

Рашыўшы, Бэнсь, падступны сэрцам,

Пачаў близкий вариант ажыццяўляць:

Дзяўчыну ён перад канцэртам

Адвёў убок хвілін в пяць.

«Вы малограмотный здзіўляйцеся, Гілена,

Што беспричинно пытаю - шаг прамой:

Але скажыце ми сумленна:

Вам... жете душы таварыш мой?

Ах, вас яшчэ... Ну, што ж, далеко не стану

Патрабаваць. Я самостоятельно скажу.

Я - тайну выдам: вам Сцяпану

Страшэнна ўзрушылі душу!

Але ён вельмі сарамлівы!

Ен нізашто неграмотный скажа вам,

Што быў бы ў свеце найшчаслівы,

Каб ваша сэрца мець после храм.

Таму - круціце самі гайку...

А што сказаў пишущий эти строки вы - маўчок!..»

Гілена «клюнула» сверху байку,

Як верхаводка получай кручок.

Амаль увесь канцэрт, прасцячка,

Вачэй неграмотный зводзіла з хлапца,

І Бэнсь паверыў: после этого няцяжка

Давесці справу правда канца.

Перад вячэрай тонка-хітра

Ён гаспадыні прашаптаў:

«Ну, цётка Тэкля, з вы паўлітра -

Вам зяця ў хату мы дастаў!

Мой сябар з вашаю красуняй

Сышліся приблизительно адно з другім,

Што будзе проста неразумна

Не паспрыяць у шчасці ім!

Кажу вы шчыра - даастачы:

Не выпускайце зяця з рук!..»

Хвілін праз колькі Бэнсь убачыў:

У справе ёсць прыкметны зрух!

Вячэра, з поснае і беднай,

Як планаваў скупеча Крот,

Пабагацела адпаведна

Задуме, пушчанай у ход.

Не проста ж госці ўжо, выходзіць,

А - сватушка у хаце з жаніхом!

У гэткім разе малограмотный зашкодзіць

Уразіць іх і из-за сталом.

Базыль паставіў «гары» кварту,

А Тэкля - закусь: свежы сыр,

І масла жоўтае, і скварку,

І нават кольца каўбасы.

Канешне ж, Юзік пастараўся,

Каб ля Гілены сеў Сцяпан.

З павагі - праздник і далеко не ўпіраўся,

Не знаў, што змысліў інтрыган.

Базыль - яму паспела Тэкля

Сказаць пра «зяця» і дачку -

Наліў пякучага, як з пекла,

Па поўнай шклянцы першаку.

- Ну, хлопцы, сёння вам героі!

Арлы! Дык як шелковица отнюдь не нальеш?..

Сцяпан у добрым быў настроі -

З усіх ён выступіў найлепш.

Ды і наогул - гэта вёска,

І гэта ранняя вясна...

- Дык, скандал даруе мамуля боска,

Давайце, хлопчыкі, правда дна!

Хто неграмотный блазнюк, а хват-мужчына,

Без перадыху - ну да канца!..

І, падагрэты гэткім чынам,

Сцяпан «згуляў у малайца».

Сцяло - отнюдь не был способным дыханне звесці,

Як бы ў середка пайшоў агонь.

- Вазьмі, сынок, хутчэй заесці! -

Гукнула Тэкля ей-ей яго.

Гілена вобмігам возьми сподак

Суседу закусь падала

І ўся подземное царство шчасця млела ўпотай -

Уся брыняла і цвіла.

Ледзь вздох вярнуўся ну да Сцяпана,

Як Юзік ткнуў рукой получи и распишись іх:

- Вы паглядзіце, што из-за пара:

Дальбог, нявеста і жаніх!

Старых уцешыў вокліч гэткі:

Быў движение душы абоім «зяць».

- Дапраўды кажаш, мае дзеткі:

Такую пару - пашукаць!..

Сцяпан зірнуў в Бэнся грозна:

- Ты... гэта самае, прымоўч!..

Гілена ж соладка-трывожна

Тым часам думала пра ноч.

Была няўрымсная Гілена!

Вячорка раптам что-то около адчуў

Пякельны воодушевление яе калена -

Аж стала горача ўваччу.

Пяршак, што ён кульнуў з ахвотай,

Сцяпана моцна захмяліў.

А ўжо Базыль другім заходам

Ім шклянкі поўныя наліў.

- Давайце кропляю свянцонай

Яшчэ абнашчымся разок,

Хоць вас прывыклі истинно куплёнай,

А гэта - приблизительно сабе, квасок!

І як пад добрую закуску,

Дык можна буталь апрастаць,

Крыху пахыркаць у падушку

І зноў ради рало получи полі стаць!..

Не ўнікшы ў гэткую манеру

Хваліць сябе «наадварот»,

Сцяпан ради чыстую манету

Прыняў усё, што збаяў Крот.

Таму, безграмотный быўшы п"яны з роду,

Пасля «заходаў» чатырох

Язык варочаў, як калоду,

І ўстаць з услона самовластно отнюдь не змог.

Апошні момант, што назаўтра

Туманна ў памяці ўваскрэс, -

Вясёлы Бэнсь крычыць з азартам:

«Смялей, жаніх! Даёш прагрэс!..»

Старая ўдумліва рашыла,

Каму дзе класціся з гасцей:

Сцяпан, без участия памяці, вслед шырмай

Заняў Гіленіну пасцель.

Свабодны ложак у святліцы

Дастаўся Бэнсю. А дачцэ...

Дачка павінна прымасціцца

Ля «зяця» побач. Дзе ж яшчэ?

Ёй Тэкля беспричинно і прашаптала:

«Ідзі! Каб ведаў, чый ён зяць.

Ну, што твоя милость бельмы пакуляла?

Цяпер няма чаго куляць!..»

На шчырасць гэткую Гілена

Не спадзявалася ніяк

І хоть крыху пачырванела:

«Дык ён жа... п"яны, як мярцвяк!»

«Ты невыгодный пра тое с налету думай!

Ты прыбяры спярша ага рук!

Калі, дасць бог, ён чэсны дурань -

Дык будзе бацьку мець байструк!

Прайшла з паскуднікам навуку -

Прыруч і добрага хлапца!

Упусціш - выганю, як суку,

У чым стаіш! Ані рубца!..»

* * *

Сцяпан ачнуўся. Так, нібыта

Ужо безграмотный спіць, а галавы -

Не павярнуць: свінцом наліта.

І самолично увесь - як нежывы.

Але выразна адчувае:

Хтось цёпла дыхае ў шчаку,

Ля шыі коўдру раскрывае

І бери плячо кладзе руку.

І туточки жа - голас, мяккі, ветлы:

«Прачнуўся? Годзе, годзе спаць!»

Каму і хто гаворыць гэта?

Знаёмы хтось - а отнюдь не пазнаць.

«А твоя милость такі салодкі, Сцёпчык!

З табою страціш галаву!

Калі ў нас першы будзе хлопчык -

Таксама Сцёпам назаву!..»

Як стрежень працяў. Дайшло імгненна.

Расплюшчыў вочы. Твар у твар -

Над ім шчаслівая Гілена

Палае, дыхае, як жар.

Пагляд - даверліва-крыштальны,

І губкі - банцікам-вузлом.

Тут шырма шырхнула - і ў спальню

Убегла Тэкля з абразом.

«Са шлюбам вас! Са шлюбам, дзеткі!

Раз самі божы запавед

З сябе знялі - так Жизнедавец у сведкі:

Ідзіце зразу ў сельсавет!

Калі ўжо гэтак раптам выйшла -

Благаслаўляем вам з айцом!..»

І бацька тута падбег увішна,

Сказаў: «А ты, брат, малайцом!

Умэнт з Гіленкай згаварыўся!

І тыдня ўслед невыгодный пахадзіў!..»

Сцяпан, збялелы, падхапіўся,

Памостам ногі астудзіў.

Але кальнула беспричинно у скронях,

Што, каб неграмотный ўпасці, тутовник жа сеў,

Заціснуў голаў у далонях,

Адчуў: канец - задушыць гнеў.

«Дык гэта... што ж гэта такое?

Я - звар"яцеў? Або - яны?

Ух, як нясцерпна ў чэрап коле!

Набраўся ўчора, ботик дурны!..»

«Ці невыгодный муціць цябе, Сцяпанка? -

Бліжэй ступіла Тэкля крок. -

Бач, отнюдь не пайшла здароўю п"янка.

Базыль, дай похмелкі глыток!..»

«Ідзіце ко чорту!» - дзіка, страшна

Сцяпан у гневе закрычаў,

Схапіў родной «клёш» з бліскучай спражкай,

Збірацца похапкі пачаў.

«Ну-ну! Нявольна так, дзіцятка!

Ужо ж нікому неграмотный сакрэт!

І справядліва кажа матка:

Цяпер вы толькі ў сельсавет!

А што ж! Дачка ў нас - неграмотный круцёлка,

У бацькі-маткі - возьми слуху.

Паненскі дирекцион трымала цвёрда,

Каб гонар быў і жаніху!» -

Так бацька з годнасцю, спаважна

Размову хітрую павёў

І «гарай» з бутлі учарашняй

Напоўніў шклянкі несомненно краёў.

«Дапусцім, нават і движение п"янцы,

Але ж было, зяцёк, было!

Давай асушым, брат, батман шклянцы,

Каб сумляванне неграмотный ўзяло!

На шчасце гэта неспадзеўка -

Адно патрэбна ўразумець.

Ты паглядзі, якая дзеўка,

Якую жонку будзеш мець!

На ўсе шаснаццаць - гаспадыня:

І ткаць - сама, і шыць, і мыць.

І ўжо бітком набіта сундук -

Пасаг дадзім - як мае быць!..»

Тым часам, седзячы получи ложку,

Гілена хліпаць пачала -

Усё мацней, мацней патрошку

І Тэклі жару паддала:

«Ты што ж? Зрабіўшы дзеўцы псуту,

Як пирушка пранцузкі кавалер...

Каму ж яе цяпер падсуну?

Хто ж возьме гэткую цяпер?..»

Сцяпан, никак не бачачы нічога

І як далеко не чуючы зусім,

Ужо рвануўся ну да парога,

Як раптам - Юзік перад ім.

«Я - еду! - крыкнуў. - Гэта пастка!»

«Мне ўсё вядома. Пачакай!

Не гарачыся, калі ласка,

І пекло Гілены - невыгодный ўцякай.

Падумай сам: бацькі сягоння ж

У камітэт напішуць ліст -

З кансерваторыі пагоняць,

І з камсамола паляціш...»

«Ты што - смяешся? Ці сур"ёзна?»

«Зусім сур"ёзна, галубок!»

«Пусці!» - сказаў Сцяпан пагрозна

Ды так, што пирушка - адразу ўбок.

Сцяпан піхнуў рукою дзверы,

Не зачыніўшы вслед сабой, -

І са двара, як тартар халеры,

Панёсся вулачкай крывой.

У лесе толькі, ля рачулкі,

Спыніўся, лбина вадой абдаў,

Пачуў у скронях стукат гулкі -

І ўрэшце сэрцу волю даў.

Не сутрымаў усхліпу-плачу -

Папёрлі слёзы з глыбіні.

«Каму і як моя персона растлумачу,

Што шелковица няма маёй віны?

А можа, толькі папужалі -

І отнюдь не пашлюць у Мінск пісьма?

Тады ўтаіць усё беспорядок Алі?

А як дазнаецца сама?

Не, лепей ёй сказаць адкрыта,

Што ў гэткі трапіў пераплёт...»

Аж задыхаўся ён пекло крыўды

І кляў увесь Гіленін род.

Адступленне другое - іранічнае

Даруй, чытач, автор этих строк захапіўся

Ідэяй, думкамі, людзьмі

І держи метафары забыўся -

На сэнс пісання, чорт вазьмі!

Перапыніся получай хвіліну

Сачыць из-за лёсам і жыццём,

А пишущий эти строки хоць парачку падкіну

Метафар, злоўленых жыўцом.

А в таком случае ізноў моего строгі крытык

У что на витрине сярдзіта засапе -

І затрымчу ваш покорный слуга целых правда лытак,

І стане ми никак не танцевальный шаг сабе.

Як быццам гэткі ўжо пишущий эти строки зломак,

Што неграмотный магу, в модны ўзор,

Падзавастрыць танчэй аловак

Гуллівай выдумкі лязом.

Яшчэ ж і слоў арыгінальных

Хоць колькі мушу автор этих строк ўтварыць, -

Цяпер жа вельмі непахвальна

Даступнай мовай гаварыць!

Каб з тымі докамі зраўняцца

І заслужыць іх пахвалу -

Хоць присест ми трэба пастарацца

Надзець бермуды праз галаву!

Ці ўверх нагамі получи и распишись далонях

Прайсці пргллюдна батман дварэ,

Як муж адзін стары знаёмы,

Калі паўлітра абярэ.

Бо ўжо пирушка самы крытык мондры

Не в один из дней выносіў ми прысуд,

Як эстэтычна-творчай контры,

І смачна клаў муж верш для зуб.

Ну, што ж, каб «гладкім» ці яшчэ як

Ён никак не кляйміў маё пісьмо,

Растрыбушу страфу ушчэнт я,

Адкіну прэч памер-вязьмо,

Такіх зігзагаў наскладаю,

Такі ўчыню по-над словам гвалт,

Так паэтычна наскандалю,

Каб густ здаровы - напавал!

Каб ты, чытач, целых разжалобіў

Сябе подземное царство крыўды і віны:

«Ані радка никак не расшалопаў:

Які ж ваш покорный слуга цёмны і дурны!..»

Жартую гэта я, канешна,

Ты ми іронію прабач -

Тым больш што ми зусім далеко не смешна,

Не несомненно забавы мне, чытач.

Хай буду збэшчаны і скляты,

А кровный радок, якім далеко не лгу,

На рагазлівы і дзяркаты

Не прамяняю: далеко не магу!

У нас дзяркатых больш чым досыць,

А ми неграмотный выпаў рэдкі дар:

Ні шапялявіць, ні гундосіць,

Ні заікацца - Небо далеко не даў.

Ды і нашто ён гэткі ў вершы

І гукаў збег і сказаў стык,

Каб, потырч носам паляцеўшы,

Чытач зламаў сабе язык?

І ей-ей спакуснага верлібра

Не дарасці ніколі мне,

Якога часам кроме паўлітра

І д"ябал самовластно безграмотный праглыне.

Цяпер у модзе арытмія.

На тузаніне, получи рыўках,

Яе сумбурная стыхія

Сям-там пануе і ў радках.

Ну, што ж: вялікі вселенная парнаскі!

А ми й получи и распишись гэты раз, браткі,

Слугуе ямб - тутэйшы, наскі,

Рухомы, гібкі, трапяткі.

Яшчэ адной успышкай ямба -

Апошняй, можа - пасвячу,

Каб, нібы казачная лямпа,

Адкрыў ми скарб, які хачу:

Дзівосны обстановка - душу людскую,

Дзе выспявае праўда-боль

У праўду-радасць, - пра якую

Мы прагнем ведаць як найбольш.

Разлад

За ўсё жыццё падобнай ганьбы -

Перад самім сабой - безграмотный знаў

Сцяпан Вячорка. «Лепш няхай бы

Я ў гэны вечар в дальнейшем сканаў!..»

Яго з агіды калаціла,

Што ў гэткі пляснуўся ён бруд.

Аднак жа духу неграмотный хапіла

Пачуць Альжбецін суд-прысуд.

Януша спытала пры сустрэчы:

«Ці добра з"ездзіў? Раскажы!»

І ёй здалося, быццам нечым

Сцяпан прыгнечаны ў душы.

Адкрыты, шчыры жете натуры

Зрабіўся штось негаваркі,

Якісь разгублены, пануры,

Наогул - «нейкі никак не такі».

Не помимо трывогі падступала

Яника ага хлопца - в один из дней і два:

- З табою, Сцёпа, нешта стала?

Маўчыш парою, як трава...

- Не выдумляй! - ён буркаў ціха,

А самовластно - і ў сне трымцеў адным:

Ці пранясецца тое ліха,

Ці перуном праб"е надо ім?

Быў кожны дзень яму, як момант -

Як пирушка замёрлы страшны міг

Між бліскавіцаю і громам,

Калі твоя милость ўвесь - напяты слых.

Але міналі дні і тыдні -

Яго ніхто невыгодный выклікаў,

Каб разбирательство вяршыць по-над ім агідны,

Што ён дзяўчыну ашукаў.

Сцяпан патроху стаў вяртацца

У нестандартный ранейшы стан-настрой:

У педвучылішчы в танцах

Ізноў дзяўчат здзіўляць ігрой,

Хадзіць з Альжбетай у любімы

Садок ля Свіслачы-ракі,

Дзе ў вечар шыза-галубіны

Рука отнюдь не просіцца з рукі...

Адно, што кепска: з пирушка падзеі,

З тых дат, адносіны між ім

І Бэнсем рэзка ўхаладзелі -

Сцяпан адчуў яго чужым.

Ён успрыняў тады як здраду

Яго параду «не ўцякаць».

А здраду.... здраду нават брату

Сцяпан безвыгодный змог бы дараваць.

І ён сказаў минуя далікацтва:

«Прадаў мяне твоя милость з галавой -

І моя персона прашу безвыгодный заікацца,

Што да мы от тобой сябры былі з табой...»

А туточки яшчэ, в зайздрасць Бэнсю,

Які чарнеў чистилище «творчых мук»,

Вячорка склаў такую песню,

Што нават выдрукаваў друк.

Амбітны Юзік тартар здзіўлення

Не был в состоянии ачомацца ніяк.

Яго душу пачаў з карэння

Тачыць суперніцтва чарвяк.

Самаўлюбёнага лишенный чего распоряжения

Азлобіў сябраў поспех-плён.

Не, Бэнсь ніколі безвыгодный паверыць,

Што нехта здольны больш, чым ён.

* * *

Альжбета ў ноч сверху схіле мая

Ад шчасця плакала ажно.

А ўранку з пошты атрымала

За смерць страшнейшае пісьмо.

Якісьці аўтар ананімны

У трох радках паведамляў:

«Разіня! Сцёпа твой любімы

Гілене пуза нагуляў!

Калі малограмотный верыш, в таком случае праедзься

У вёску Доўгія Брады,

Дзе выступаў ён у канцэрце

І волю даў сабе тады...»

Як непрытомная чытала

Янка забойчыя радкі.

«Дык вось чаму ён, - прыгадала, -

Вярнуўся нейкі невыгодный такі!..»

Пасля схапілася из-за сэрца

І, закрычаўшы нема «о-ой!»,

Нібы падсечанае дрэўца,

Упала ніц держи ложак свой.

І ні адной душы ў пакоі -

Ані адной з яе дзяўчат,

Каб хоць бы словам супакоіць

Ці хоць бы побач памаўчаць.

Януша нямела, абмірала

І, як у трызненні, у сне,

Адно бясконца паўтарала:

«Забіў ты, Сцёпачка, мяне!..»

Слоў малограмотный знаходзіла Альжбета.

Пераціналі спазмы дых.

«Як мог... як был в состоянии зрабіць твоя милость гэта?

Ты - мои свяцейшы вслед святых?

А тое ўсё, што мы... што потым

Павінна быць было між нас?..

Пра што приблизительно марыла ваш покорный слуга ўпотай -

Аж калацілася неграмотный раз?..

Дык тое ўсё было няпраўдай?

Ты прытвараўся і хлусіў?..

У сэрцы, высцюдзеным здрадай,

Гадзюку чорную насіў?..»

Зусім знясіленая горам,

Ад слёз знямогшыся, гадес мук,

Янка ляжала дзіцем хворым

І - неграмотный азвалася получи и распишись стук.

Хаця для гэты стукотня заўсёды

Улёт ляцела ага дзвярэй,

Каб родны твар, пагляд вясёлы

За імі ўбачыць найскарэй.

Цяпер «не-не!» - шапталі губы.

«Не-не! - круціла галавой. -

Ён здраднік, здраднік, а никак не любы!

Хай прэч ідзе, а безвыгодный ў пакой!..»

А ён яшчэ пастукаў тройчы.

Счакаў. Паслухаў - цішыня.

На дзверыну націснуў трохі,

І - адчынілася яна.

Спытаўся голасна: - Хто дома?

Маўчанне. Хмыкнуў: «Можа, спіць?»

Зайшоў і ўбачыў: нерухома

Альжбета страшная ляжыць.

Сцяпан жахнуўся, крыкнуў: - Аля!

Падбег правда ложка: - Што з табой?..

Не зварухнулася. Не ўстала.

Адно смыкнуўся ў вуснах боль.

Глядзіць, безграмотный міргаючы нават.

А што ў вачах - малограмотный зразумець:

Пагарда? Крыўда? Ці нянавісць?

Ці зразу ўсё? Ці, можа, смерць?

- Ты захварэла? Аля? Аля!

Ты што маўчыш? Кажы хутчэй!..

Адчуў: жете целе ўсім, як хваля,

Трывога - жарам ну да вачэй.

Яго здагадка паласнула -

Аж адступіў отступать нате крок.

Альжбета моўчкі працягнула

Яму скамечаны лісток.

Ён прачытаў, і горкі посмех

Скрывіў яго прыгожы твар.

«Ну, вось і ў Бэнся творчы поспех!

Якраз у дыхавіцу ўдар!..»

Шпурнуў сверху верстак лісток паскудны,

Прысеў получи и распишись ложак, у нагах.

- Глядзіш, як быццам аз многогрешный - падсудны...

Ну й сучок жа - Юзік, давай і гад!

Яго пісьмо - паклёп, никак не болей,

А твоя милость паверыла яму...

Альжбета выдавіла з болем:

- Калі паклёп, тады чаму...

Чаму твоя милость быў... пасля паездкі...

Нібы апушчаны ў ваду?..

- Чаму? Настрой быў вельмі кепскі:

Я ледзь малограмотный трапіў у бяду...

Янина глядзіць - жывая ледзьве:

«Ну, гавары ж ты, гавары!..»

- Там супруга - хітрая, як ведзьма,

І ёй верно испарения - псюк стары.

Ну, і дачка... такая ж выжла!

Хацелі з ёю... ажаніць.

Нічога з гэтага неграмотный выйшла -

Мяне ў пятлю безвыгодный заманіць.

Але ў душу наклалі бруду -

Такога бруду, што, відаць,

Усё жыццё выплёўваць буду.

І ўсё жыццё сябе караць.

милость Божия глядзела і чакала:

«А што далей? А што далей?..»

- Мяне наіўнасць ашукала:

Я дрэнна ведаю людзей.

У іх там, знаеш, самагонка -

Як звер: кладуць у брагу штось.

А автор ў напітку гэтым тонка

Не разбіраюся... Ну й вось!

Мяне ўпаілі там... Сумысля.

Так, што і памяць адняло...

Яника глядзіць - нібы завісла

Над прорвай: «Потым... што было?»

- Прачнуўся ўранку, ну, а збоку -

Пачвара гэная... сапе...

Альжбета ўпрогалас глыбока

Паветра ўхліпнула ў сябе.

І закрычала: - Значыць, праўда!

Дык праўда ўсё ж, а далеко не паклёп!..

- Якая праўда? Ёй бы варта

Пусціць вслед гэта кулю ў лоб!

Каб ваш покорный слуга - і з ёй?.. Ды твоя милость вар"ятка,

Калі паверыла ў абман!..

- Ты з ёю спаў! Мне гадка, гадка!

Ты брыдкі мне! Ідзі, Сцяпан!

Ты і пачаў, відаць, з памылкі,

Калі ўнушыў сабе, што я...

Не, рысь брудная з памыйкі -

Вось поэзия творчая твая!..

Сцяпан, бы ўджалены, адразу

Падскочыў з ложка. Губы сцяў.

Такой зняважлівай абразы

Ён беспорядок Альжбеты безграмотный чакаў.

- Вось нават як? Тады - нічому

Не веру й я... Тады - бывай!..

Праз месяц, кінуўшы вучобу,

Вячорка з"ехаў держи Алтай.

Магчыма б, ён нестандартный огонь і ўмерыў,

Калі б отнюдь не ўбачыў неяк сам,

Як з Аляй вечарам жете скверы

Хадзіў-гуляў якісь курсант.

А безусловно таго ж камсорг Асьмінка

Сказаў, жете дружбе, пад сакрэт,

Што паступіла ананімка

У камсамольскі камітэт.

Нібыта ён, Сцяпан Вячорка,

Дзяўчыну ў вёсцы збэсціў дзесь,

І будзе шумная «праборка» -

На калектыў студэнцкі ўвесь!

Вось толькі вернецца аднекуль

З камандзіроўкі сакратар...

«Не, мы цярпець далеко не стану здзеку,

Памру - отнюдь не дам пляваць у твар!

Пачнём частный лёс каваць нанова.

Пасля - пабачым, паглядзім.

Урэшце, з гэткай установай

На свеце горад безграмотный адзін.

Часова прыйдзецца расстацца

З гарачай мараю сваёй...»

А што рабіць? Куды падацца?

Жыццё паўсюдна б"е бруёй.

Сама рэальнасць падказала:

Быў пяцьдзесят чацвёрты годочек -

І моладзь з мінскага вакзала

Штотыдзень брала путь возьми ўсход,

У грань аблогаў нечапаных,

У Казахстан і нате Алтай -

Каб небывалы, нечуваны

Спячы цалінны каравай.

Туды, туды - увага, сіла,

І грошы-сродкі ўсе - туды,

Каб цаліна ускаласіла

На незлічоныя пуды.

Уся, здавалася, краіна

Надзеяй новай зажыла, -

На ўсе добре загаманіла,

На ўсе акорды загула,

Ад уяўлення, што вслед за зерне

У свірны прыйдзе, зерно які! -

Яшчэ глыбей Нечарназем"е

Туліла твар у хмызнякі.

На ўзвеях часу

Сцяпан удзень хадзіў цяслярыць -

Дамы цаліннікам стаўляць,

А вечарамі, каб памарыць,

Вымаў баян, садзіўся граць.

І з першай нотай, як держи крылах,

Ён пераносіўся туды,

Адкуль яго пагнала крыўда -

Як птушку ў вырай халады.

Ад смутку-горычы, бывала,

Шаптаў: «Пашлю моя персона ўсё ж пісьмо!..»

Ды крыўда мову адымала,

Сціскала дых, нібы ярмо.

«Калі яна цяпер малограмотный можа

Мне веры даць, як чалавек, -

Куды ж пускацца ў падарожжа

На ўсё жыццё, для цэлы век?

Ах, потасовка пакрые валюта бросні

Усё, што марна ўспамінаць!

Не першы моя персона і неграмотный апошні,

Каму з такога пачынаць...»

А йграў ён так, што досыць скора

Яго прызванню «далі ход»:

Ён маладым саўгасным хорам

Стаў кіраваць у праздник жа год.

І тьма аднойчы, каб паднесці

Тутэйшай публіцы сюрпрыз,

Пачаў канцэрт з «Цаліннай песні»

Кіраўніка. І спеў в «біс!».

Такі быў поспех неспадзеўны,

Такі грымеў авацый шквал,

Што кампазітар самадзейны

Пачуўся п"яным сверх пітва.

І ўпершыню падумаў: шчасця

На свеце большага няма,

Чым правда человечий душы дапасці,

Каб засвяцілася яна.

Тым часам песня-навасёлка

Пайшла гуляць жете цаліне.

І схамянуўся нейк Вячорка:

«А ўсё ж вучыцца трэба мне!..»

Адпрацаваўшы годочек як цесля -

Сякеркай, гэблікам, пілой,

Сказаў: «Давай, таварыш песня,

Да справы вернемся былой:

Ізноў засядзем из-за вучобу -

Каб далеко не ўпусціць урочны час.

А дзе? Даверымся нате спробу

Маскве: fore ut ды прыме нас!..»

* * *

Праз шмат гадоў з Масквы-сталіцы

Сцяпан вярнуўся ў стольны Мінск.

Не самовольно сабой - а з маладзіцай:

Як паўнапраўны сем"янін.

Музфонд кватэркай забяспечыў -

Жыві ды радуйся, маўляў!

На жаль, у шчасці чалавечым

Ён усё больш і больш губляў.

Яго прыгожанькая Феня,

Якую ён лічыў, сляпак,

Сваёй чароўнай, добрай феяй, -

Да грошай выявіла смак.

Пакуль неграмотный стала «палавінай»,

Не бачыў ён вслед дымкай чар,

Як прагна Фенечка лавіла

Усякі рассказ пра ганарар.

Датуль - зусім другое пела,

Пад ручку ходзячы ў кіно:

Усё пра Баха ды Шапэна,

Усё пра Грыга ды Гуно.

Цяпер адкрылася: чистилище Фені

Нямнога можа ён чакаць.

Ва ўсякім разе - аб натхненні

Забыцца трэба і маўчаць.

Яго турбот, пакут і болю,

Яго трывог, надзей і мар

Ёй малограмотный прыняць душой

Ніколі: Не дадзен гэтакі ёй дар.

А больш вслед ўсё ёй грызла сэрца -

Ніяк уцяміць малограмотный магла:

Чаго ён таково у Мінск ірвецца

З яе сталічнага жытла?

Ніякі довад, што чтобы творцы

Навек пакінуць родны закраина -

Усё адно што і памёрці, -

Не пераконваў - хоць канай!

З вялікім лямантам-скандалам

Усё ж паехала из-за ім -

І яшчэ больш увішна стала

Яго жыццё драбніць сваім.

І пацягнуўся обыденщина бясконцы!

Сцяпан мірыўся, колькі мог,

Што аднадумца-друга ў жонцы

Яму безграмотный даў скупеча-бог.

Цяжэй было змірыцца з іншым:

Ён учарнеў чистилище адкрыцця,

Што Феня нават з усявышнім

Прыдбаць невыгодный здолее дзіця.

Прысуд быў болей чым жахлівы:

«Ну вось і ўсё! Да скону дзён -

І ў шчасці будзеш нешчаслівы,

І ў славе будзеш безвыгодный славён...»

Тым часам шмат і ўчэпна вельмі

Пачаў ён думаць туточки аб тым,

Як трэба мужна і сумленна

Шукаць близкий голас, особенный матыў.

Папраўдзе, гэтаму спрыяла

Сяброўства з дзедам Гарбылём,

Што ў ціхай хатцы бліз вакзала

Век дажываў особенный бабылём.

Стары скрыпач і кампазітар

Быў неграмотный пусты - ідэйны дзед,

І праз ідэйнасць, як праз сіта,

Перасяваў мастацкі свет.

Людзей ён ведаў адмыслова,

І бачыў кожнага наскрозь,

І вызначаў беспамылкова,

Чаго твоя милость варт і што твоя милость ёсць.

Ці твоя милость суинг з ласкі божай

І ради цябе твой презент - твой крыж,

Ці - дзеля сытасці і грошай

Людзей забаўкамі чмурыш?

Ці твоя милость турбуешся, каб распев

Ішла з глыбокай глыбіні,

Ці як мага падрэзаць пнешся

Яе жывыя карані?

На гэты конт было карысна

Сцяпану браць у дзеда ўрок.

«Або - або!» - катэгарычна

Сціскаў ён востры кулачок.

«Каб песню, вартую народа,

На поўны голас шчыра спець -

Што трэба творцу? Вельмі многа!

Радзіму ў сэрцы трэба мець!

Каб кожны дзень твой быў узлётам

Увысь, из-за звыклы небакрай -

З яе высокім ладам-лёсам

Ты ўласнай песні тишина звярай!

Памры - никак не дай сабе пад крылы

Падвесіць фальшу страшны груз,

Што з-пад нябёс в ложбина абрыне

Тваю душу - у гразь і бруд!..»

Так гаварыў стары музыка,

Яго з увагай слухаў госць,

І пакрысе між імі ўзнікла

Накшталт ідэйнай змычкі штось.

Сцяпан любіў бываць у дзеда.

Гарбыль звычайна даставаў

Набор фарфоравы з буфета

І госця кавай частаваў.

У мета павагі, чтобы вітання.

Перад гаворкай - в зачын.

Аднойчы дзед неспадзявана

Ушчаў размову пра жанчын.

Вячорка здзіўлены быў трохі,

Што жонак шмат каго з калег

Гарбыль пад рассуждение падводзіў строгі

За іх адзін вялікі грэх.

«Да грошай прагныя страшэнна.

Штодзень тармосяць мужыкоў:

Давай! Давай! - і з іх кішэняў

Грабуць усё - ей-ей медзякоў.

Паўвека ўжо ваш покорный слуга назіраю

(Пра гэта злое начало никак не піша друк!),

Як лепшых хлопцаў прыбірае

Мяшчанства хцівае ей-ей рук!

Абы хто з іх успыхнуў овца

Свячэннем ноты ці радка -

Ураз падлезе хітраванка

І забрытае прастака!

Ён ні спагады, ні падмогі

Не будзе мець так точно скону дзён.

Каму кладзе особый лепта пад ногі -

Не разумее, ахламон!..

І далеко не заўважыць, отнюдь не адчуе,

Як з небам повязь абарве -

Пад дудку злыдня затанцуе,

У дружбе з д"яблам зажыве...»

Сцяпан тым разам беспорядок старога

Пайшоў з цяжарам у грудзях.

«Ну, а які мяне самога

Чакае ў будучыні шлях?

І чым закончу моя особа нарэшце?

Няўжо вось гэта моего і лёс -

Да скону з Фенечкай ва ўпрэжцы

Цягнуць паныла грузны воз?

І дзесь держи рытвінах-калдобах,

Як праздник знямоглы гиппогриф стары,

Аднойчы рухнуць у аглоблях -

Задраць капыцце сверх пары?..»

Тым часам цешча, мамусечка Фені,

Раптоўна сталася ўдавой,

І Феня ў моцным задуменні

Ізноў затрызніла Масквой.

Трохпакаёвая кватэра

Каля Садовага кальца -

Жыла ў яе душы, як вера,

Якой отнюдь не здрадзіць так точно канца.

«Паеду, - Феня заявіла, -

Пабуду ў мамы нейкі час...»

Праз дзень, аднак жа, прыкаціла

З рашэннем цвёрдым, як указ.

«Дык вось табе, Сцяпан, умова:

Або - пярэбары ў Маскву,

Або - развод. І тэрмінова.

Бо ўсё вісіць держи валаску...»

Ён зразумеў помимо тлумачэння

Яе жаданых думак ход.

Сабе сказаў: «Канец мучэння!»

А ёй: «Развод, - сказаў, - развод!»

Адступленне трэцяе - гістарычнае

Мой край, мои елисейские поля бульбяна-жытны!

Зеленадолы, залаты!

Як спеў матулі - старажытны,

Як песнопения любай - малады!

Акіну путь твой думкай-вокам

З вяршыні сённяшняга дня:

Якая далеч так точно вытокаў!

Які прасцяг і глыбіня!

Мы шмат і ведаем і помнім

Падзей, раскрытых ей-ей драбніц.

Але твой лёс і сёння повен

Неразгаданых таямніц.

Як падлічыў адзін статыстык,

Дык бери прасторах получай тваіх

Калісь было безвыгодный менш ста тысяч

Магільных насыпаў старых.

Хоць часу плынь і размывала

Гарбы крутыя тых капцоў, -

Яшчэ іх высіцца нямала,

Прыбраных зеленню кустоў.

А што яны хаваюць-тояць -

Твае магілы-курганы?

І як пачуць нам продкаў споведзь?

І як у іх заглянуць сны?

Даваць парады безграмотный бяруся,

А толькі ведаю адно:

Калі ў мінуласць Беларусі

Прасекчы добрае акно.

І паглядзець получай ўсё вачыма,

Не замутнёнымі яшчэ -

Не в один из дней і гордасць дойме шчыра,

Не крата і болем апячэ.

І будзе думацца: які твоя милость -

Яшчэ ў прадаўнія богослужение -

Быў, любы краю, знакаміты

Майстрамі-творцамі красы!

Якіх твоя милость меў получи зайздрасць свету

І цесляроў, і маляроў,

І летапісцаў, і паэтаў,

І музыкантаў-дудароў!

Якой асветай і культурай

Твае здзіўлялі гарады -

Не толькі Полацак ці Тураў,

А й Друцак, зніклы назаўжды!

І будзе думацца: чаму ж твоя милость

Не змог далей принадлежащий весці лад?

Калі - пад цяжкім гнётам змусты -

Пайшоў твой лёс получи заняпад?

Калі Ўладзімір завалодаў

Сталіцай семя крывічоў

І ўсмерціў князя Рагвалода

Пад скрыжавальны набат мячоў?

Ці пачалася крыўда-ганьба

І надо душою здзек-прыгон,

Калі нямудры нахарар Ягайла

Паквапна сеў сверху польскі трон?

І будзе думацца: адкуль жа

Набраў твоя милость моцы, сіл жыцця,

Каб уваскрэснуць зноў і мужна

Паўстаць амаль што з небыцця?

Каб, як дзівосная праява

Народнай волі векавой,

І Беларуская дзяржава

На сонца сцяг раўняла свой.

Адкуль? Мы бога малограмотный прасілі

Узяць спагадна пад крыло.

Адзінства з доляю Расіі

Зарукай росквіту было.

Сама гісторыя вучыла:

Шануй, народзе, і цані -

Усё, што поіць-жывіць шчыра

Тваёй свабоды карані!

Шануй душу сваю, народзе,

І ўласнай тшмяці невыгодный траць,

Каб у нязведанай дарозе

Ахвярай хуткасці никак не стаць!

Вучы дзяцей яшчэ з пялёнак:

Каб неграмотный скаціцца пад адхон -

Хай з курганоў тваіх зялёных

Бяруць у заўтрае разгон.

Хай пачынаюць думкай-марай

Ад тога болю, што прарос

Пад сінявой тваёй бясхмарнай

Напевам сосен і бяроз,

Ад гэных зорак прамяністых,

Што й позна ўноч і контузия ўрань -

Гараць, гараць держи абелісках -

Куды ні глянь, куды ні глянь!..

Бацькоўскі кут

У бок бацькоў, у кут близкий родны

Сцяпан прыехаў раніцой,

Калі сады і агароды

Яшчэ свяціліся расой.

Напэўна, згледзеў хтось увішны

І абвясціў, што едзе госць,

Бо сустракаць безусловно весніц выйшлі

І Лёдзя з Вінькам, і Антось,

І Анця з гуртам белабрысых

Малых сваіх «тамашанят»

(Як жете ўнаследаваных рысах назваў іх

Лёкса, бабін брат).

А ўсіх паперадзе - матуля,

З хусцінкай - слёзы выціраць.

- А выше- сыночак! Сэрцам чула,

Што твоя милость прыедзеш гэты раз!..

Расцалаваўшыся з усімі,

Госць зноў согласен маці падышоў,

У вочы глянуў, што расілі

І вымаўлялі ўсё минус слоў.

І непосредственно заморгаў неспадзеўкі,

І пад руку пяшчотна ўзяў.

- Вядзіце ў хату, хлопцы-дзеўкі! -

Малечы весела сказаў.

У хаце ўбачыў і Мікіту -

Сядзеў пры пляшцы следовать сталом

І Тамашову «акавіту»

Пускаў батман поўнай - сакалом.

Крыху сумеўся пры Сцяпане:

- Я тут... авансам, напярод! -

Прагуў, нібыта ў апраўданне,

І пульхным блінам выцер рот.

Пагаварыўшы цёпла з маці,

З братамі, з Лёдзяй і раднёй,

Сцяпан невыгодный стаў тырчэць у хаце,

Таміцца тлумнай мітуснёй.

Каб безграмотный ўшчуваць сябе дакорам,

Рашыў получай могілкі схадзіць -

У пирушка сасняк, бери пирушка пагорак,

Дзе многа ўжо з іх роду спіць.

Яшчэ прапрадзедаў вадзіла

Дарожка бітая туды,

Каб разумелі, што радзіма -

Не толькі дом, а і клады.

Па просьбе брата, Лёдзя спрытна

Зайшла ў гародчык пад акном -

Букет вяргінь яму настрыгла,

Што палымнеліся агнём.

І ён падаўся загуменнем,

Цераз аселіцу, кусты, -

Туды, дзе ў сонечных праменнях

Сасняк кудлаціўся густы.

Сцяпан ішоў няспешным крокам

Ускрай высокай збажыны.

Наўкол стаяў вясёлы строкат -

Купалле гралі цвыркуны.

А што ж замоўклі ўраз? Над полем

Нястрымны вецер шугануў.

Сцяпан спыніўся: неспакоем

Віхурна-рэзкі шторм дыхнуў.

Раптоўна моцна пацямнела,

Патухла далеч перад ім.

Як азірнуўся - нате паўнеба

Сцяной нясецца буры дым.

«Пажар! - кальнула зразу ў сэрца. -

Лясы? Ці хаты? Штось гарыць!..»

І - зразумеў: малограмотный дымок нясецца -

Тарфяны энтузиазм сцяной ляціць!

Ў твар ударыла, як прыскам,

І вочы засціла імглой.

Да неба сёмага вятрыска

Зямлю уздыбіў надо зямлёй.

Сцяпан стаяў, працяты болем,

Глядзеў, бяссільны, хоць заплач,

Як грозны стиль нясе надо полем

Сарваны з долаў плодны пласт.

Зямля ляціць у небе пылам,

Ляціць, імчыцца ўдалячынь,

Дзесь ападзе вслед за небасхілам -

І малограмотный вярнуць яе нічым!

За сотні годочек нате гэтым месцы

Не нарасце яна цяпер,

І ўжо ніхто тута никак не наесца -

Ні чалавек, ні птах, ні звер!

Пясок аголіцца ды булыжник -

Бясплодны, мёртвы мінерал.

«Зямля! Твой люд цябе вякамі

Бярог, любіў - безвыгодный памірай!

Жыві, карміцелька-зямліца!

Радзі! Пладзі! Святкуй жніво!

І дзень і ноч гатоў маліцца

Я вслед за здароўе после тваё.

Ды што малітва! Тут патрэбен

Разумны, рупны гаспадар,

Каб отнюдь не ляцеў, неграмотный слаўся небам,

Як дым, жыцця прыродны дар.

Калі что-то около весці асушэнне -

Пустыняй зробіцца разлог!..»

Сцяпан ішоў - і суцяшэння

Для горкіх дум знайсці далеко не мог.

Успомніў гутаркі і спрэчкі

З меліяратарам адным -

Не з тым, што самовластно раўняе рэчкі,

А - што загад дае другім.

«Таму твоя милость працу нашу хаіш, -

Кіпеў вучоны-інжынер, -

Што движение натуры своевольно архаік

І непапраўны старавер!

Твая бяда, што твоя милость безвыгодный здольны

Пераступіць якісь парог,

Каб навізну прыняць бязбольна,

І ми шкада цябе, дальбог!..»

Сцяпан возьми момант прыпыніўся,

Абвёў паглядам шыр-прастор.

«Эгэй, выше- кут, як твоя милость змяніўся!

Стаў роўны й гладкі - нібы стол.

Дзе хмыз кусціўся нізкарослы,

Ляжаў-гібеў гадзючы рай, -

Там бульбы цягнуцца барозны

Амаль батман самы небакрай.

Дзе смельчак гарбеў, капыццем збіты,

Як бубен, голы, - после наўсцяж,

Бы хвалі мора, ходзіць жыта

Напорнай сілаю жыцця.

Архаік? Я? Ды не, шаноўны!

І твоя милость невыгодный вер яму, зямля!

Мне проста вельмі невыгодный ўсё роўна,

Што потым будзе тута - пасля!

Пасля мяне - праз трыццаць - сорак,

Праз сто і тысячу гадоў:

Ці безграмотный дагоніць ганьба-сорам

І затем - пакладзенага ў дол?

Не вер, што марна ў спрэчку лезу,

І безвыгодный спяшайся асудзіць:

Маўляў, таварыш подземное царство прагрэсу

Рашыў цябе адгарадзіць.

Ты рвешся ў сонечнае заўтра,

Каб больш дрыгвою никак не драмаць,

А нейкі скептык-кансерватар

Разгон твой сіліцца стрымаць.

Ну, што ты, родная! Не рушу

Павек з жыццём наперакос.

Але каб жыць - автор ведаць мушу:

Які далей твой будзе лёс?

Ніхто так, можа, неграмотный жадае,

Як мы - каб гожай твоя милость была,

Каб, як нявеста маладая,

Вясновай квеценню цвіла.

Таму й гляджу, амаль са страхам,

Тваіх улонняў кроўны сын,

Як твоя милость нясешся пылам-прахам,

Да неба ўзнятая з нізін.

Яшчэ ж пишущий эти строки думаю з трывогай:

А ці отнюдь не выветрыцца приближенно

З тваёй душы, як каустобиолит з аблогаў,

Уласнай долі вечны знак?

Няўжо! Няўжо, змяніўшы воблік,

Ты гэтак зменішся душой,

Што гэтых самых змен паводле

Мне станеш цёткаю чужой?

Не! Я ў тваёй шчаслівай долі

Знайшоў особый лёс - і чтобы мяне

Чужой отнюдь не будзеш твоя милость ніколі:

І ў самай новай навізне!

Усё, после што табе пашану

Складаюць людзі пакрысе, -

Яшчэ мацней цаніць мы стану,

На службе праўдзе і красе!..»

У гэткіх думках, непаспешна,

Ён узышоў нате высший гары,

Дзе колісь леглі ўпобач, цесна,

Магілы брата і сястры.

Дух перавёўшы, парасторкаў

Вяргіні ў слоікі з вадой

І, нібы сцень, замёр Вячорка -

Сам-насам з горкаю журбой.

Глядзеў для ўпраўленыя ў мармур

Авалы з воблікамі тых,

З кім столькі время - з калыскі, змалу -

Хадзіў шаг сцежачках адных.

З кім разам рос і гадаваўся,

З адной агульнай міскі еў,

Адною коўдрай накрываўся,

Адны і тыя ж песні пеў.

Сястра Крыстына, Крыся, Крысця,

Была пяршаначка ў сям"і.

І ў горад першая калісьці

Пайшла - держи гренок невыгодный аид зямлі.

Пайшла - каб на хазе тяга паменшаў

Хоць нате адзін галодны рот.

Быў недаяду час. Быў першы

Пасляваенны, мірны год.

Яшчэ ў дварэ іх - пуста й гола.

Зямлянка ў плеснях. Рызманы.

І - голад, голад, люты голад -

Як самы страшны отметина вайны.

Той годик ва ўдовае Анэлі,

Суседкі іхняй, дзве дачкі -

Блізняткі - спухлі, пасінелі

І згаслі ўраз, як светлячкі.

Вячорка помніў тое ранне,

Як маці з ім из-за граница сяла,

Аж ради крыжацкае курганне

Крыстыну з дому правяла.

Цвірчэлі жаўраначкі ў высі,

Адталым дыхала зямля.

А маці ўсё ўнушала Крысі:

- Цярпі - і звыкнешся пасля.

Старайся быць у дружбе з цёткай.

І безграмотный пярэч ні ў чым, глядзі.

Ну, ты да я ўжо вернемся са Сцёпкам,

А ты, дачушачка, ідзі!..

Крыстыну для сэрцу прыгарнула,

Абцалавала шчокі, лоб,

На добры период - перажагнула,

А слёзы - сыпяцца, як боб...

І горад бедна жыў, а ўсё-ткі

Меў питание кусок получай едака.

Спярша з паўгода Крыся ў цёткі

За харч глядзела хлапчука.

Пасля, прыблізна годик з паловай,

Пакуль наелася ў адвал,

Янка ў бальніцы, у сталовай,

Цягала з кашай «катафалк».

Паднос цягала бери калёсцах,

А «катафалкам» абазваў

Прыдумшчык смеху дзядзька Лёкса,

Калі ў бальніцы пабываў.

За дабрыню, што ў вочы біла,

За спрыт-старанне памагчы -

Бальніца Крысцю палюбіла:

І ўся абслуга, і ўрачы.

Тады ж якаясьці дакторка,

Спагаду ўмеючы цаніць,

Рашыла з Крысцяю Вячоркай

Свайго пляменніка жаніць.

Пляменнік гэны, Зэлік Лазнер,

Ужо неграмотный надта малады,

Рабіў цырульнікам пры лазні

У тыя бедныя гады.

Быў вельмі сціплым чалавекам,

Нячысты грошик отнюдь не ліп ко яму,

І цётка Роха недарэкам

Лічыла Зэліка таму.

Ён жыў з пакутна хворай маці

Ва ўласным доміку старым.

Ці шмат памог после этого цётчын націск -

Але сышлася Крысця з ім.

І дваццаць годик жылі бязбедна,

З дзіцячай верай у дабро,

Пакуль хвароба непрыкметна

Не падтачыла ёй нутро.

Сцяпан успомніў, як ён крочыў

У дзень расстання следовать труной,

Як засцілала з жалю вочы

Гарачай ліпкаю імглой.

Мароз быў - вейкі ледзянелі.

Дзень стыў у срэбраным сяйве.

Адно лісточкі зелянелі

На плацці крэпавым яе.

Грузавічок получай сцёртых колах

Пад горку браўся ледзьве-ледзь.

Хоць ёй далеко не страшны ўжо быў холад -

Без слёз няўсцерп было глядзець.

Пасля Сцяпану тройчы запар

Адзін і пирушка жа сніўся сон:

Пад гэтай вось сасной разгатай

Наўзрыд галосіць-плача ён.

Галосіць ён, а голас нейкі -

Як незнаёмы, як отнюдь не свой:

- А мои лісточак твоя милость драбненькі,

А зелянюсенькі твоя милость мой!..

На гэтым голас абрываўся -

Як бы стрыманы пры людзях,

І ўсякі единовременно ён прачынаўся

З цяжарам страшным у грудзях.

Садзіўся ў ложку ці получи и распишись лаве

І, як малы ў былыя дні,

Ужо далеко не ў сне, а ў шчырай яве

Ад плачу тросся ў цішыні...

А цераз година никак не стала й брата -

Яго найлюбага з братоў.

Была экий жахлівай полоса -

Што злёг, вярнуўшыся з кладоў.

І зноўку сон... І зноў - пакутны.

І зноў - далеко не однажды сасніў, малограмотный два...

Ставок из-за вёскай цёплы, мутны,

І ў ім - шчаслівая дзятва.

І Лёнік, брат, крыху старэйшы,

З усімі цешыцца ў вадзе.

А ён - каменьчыкамі, жэўжык,

Абстрэл іх з берага вядзе.

Вядома - толькі каб спалохаць.

Ды, нате бяду, зрабіў пралік:

Каменьчык трапіў брату ў локаць,

І ён пачуў нямоцны ўскрык.

Магла б услед настаць адплата,

А братуха безграмотный выйшаў і з вады,

Стаіць сверху водмелі і стеная -

Як храпак, белы і худы.

Дагэтуль стеная несціхана

У снах ягоных батман начах -

І гэта мучае Сцяпана,

І сверху душу наводзіць страх.

«Няўжо моя персона был в состоянии таково правініцца,

Так нечым скрыўдзіць у бядзе,

Што іншы ми ён далеко не прысніцца,

А толькі - плачучы ў вадзе?

Няхай бы ён тады пагнаўся,

Злавіў і добра ми натоўк!

Чаму, чаму навек застаўся

Неадквітаным гэны доўг?..»

Стаяў Вячорка пад сасною

І скрушна-горка шкадаваў,

Што рэдка бачыўся з сястрою,

Гадамі ў брата неграмотный бываў.

Не з роднай хаты адляцелі

Іх душы - з клетак гарадскіх,

Яны ж абое захацелі,

Каб после этого у балка паклалі іх.

Сцяпан акінуў вокам далі -

Бары, палі, лугі, сады...

«А мелі розум, што абралі

На супачын свае клады!

Мясціна - слаўная нате зайздрасць.

Сюды - безвыгодный сорам з «кірмашу»...

Ну, што ж, вярнуся ў хату единовременно -

Скажу таксама Тамашу:

Калі памру - абавязкова

Вязі мяне ў бацькоўскі борт

І тут, в могілках вясковых,

У родным доле пахавай.

Скажу: уваж і неграмотный пакрыўдзі -

Не пахавай, браточак, там,

Куды бери свежы насып прыйдзе

Украсці кветкі п"яны хам.

Тут безграмотный рабуюць марадзёры

Слязамі зрошаных магіл.

Паклон прынёсшы ў смутку-горы,

Тут невыгодный надломваюць вяргінь...»

- Ці никак не Стафан, каб далеко не змыліцца,

Прыйшоў з памінкам бери пагост?..

Вячорка ўздрыгнуў: получи сцяжынцы -

Стары з кійком. Валента Дрозд!

Ну, так, пирушка самы Дрозд Валента -

Сухенькі, згорблены дзядок,

Што кожны год, як прыйдзе лета,

Малечу кліча ў особенный садок.

І надзяляе ўсіх удоваль

Духмяна-спелай смакатой.

Яго ў суровы время нядоля

Навек зрабіла сіратой.

Сыноў абодвух, лейтэнантаў,

Не дачакаўся дзед з вайны.

Ніхто сказаць отнюдь не можа нават,

Дзе пахаваныя яны.

Старую ў дни блакады ў лесе

Схапілі злыдні - і для здзек

За белы сияние у рабства звезлі, -

Там аид пакут і згасла дзесь.

Дачку з грудным яшчэ дзіцяцем

Тут расстралялі, у барку.

У тыя ж дні невыгодный стала й зяця -

Склаў галаву в Паліку...

Адзін застаўся дзед, каб скруху

Гадамі няньчыць пад страхой.

Сватоў і сваццяў - малограмотный паслухаў,

Сказаў: «Як-небудзь самолично сабой...»

Сцяпан узрадваўся старому,

Як згадцы светлай у жыцці.

- Прыйшоў... Наведаўшыся дому,

Сюды няможна невыгодный прыйсці...

- Так, так, няможна! Род звядзецца,

Калі магіл отнюдь не шанаваць...

Стары падняў з травы вядзерца:

- А моя персона нет слов - з хварбай, маляваць.

Дачку ж маю твоя милость знаў, Мальвіну?

З дзіцяткам тута іх вечны сон.

Вось і прыходжу держи магілу.

Унь - агарожа між сасон.

Сцяпан зазначыў: где-то маліцца

Ідуць у моленная дзяды ў гадах:

У чыстых чорных нагавіцах,

У чаравіках бери шнурках,

Кашуля сіняя навыпуск,

І паясок - движение жываце...

Што ж, никак не карэнне драць получай выспу...

- А як вы, дзядзька, жывяце?

- Пакуль што бога далеко не турбую.

Жыву... Магілу в гляджу:

Прыйду - дзе трохі пахварбую,

Папраўлю, кветкі пасаджу.

Прасілі ў жильё перастарэлых.

А што ў тым доме ми рабіць -

Сярод такіх, як сам, згрыбелых?

За што дальше вока зачапіць?

Я ж здесь яшчэ пры дзеле нават:

Вяроўкі ўю, пляту кашы.

Які б ні быў пользу кого рук занятак -

Усё ж палёгка про душы.

От вслед за адно перажываю,

Гнятуся думкаю адной:

Што калі дойдзе ўжо истинно краю -

Дам людзям клопату сабой...

Сцяпан з Валентам развітаўся

І, з пачуццём якойсь віны,

Зноў танцевальный шаг сцяжынцы ўніз падаўся -

Ускрай пирушка самай збажыны.

Зноў гралі конікі штосілы,

Ды ён неграмотный чуў - быў повен дум:

«Чаго да мы вместе с тобой ходзім нате магілы?

Што нас вядзе пад сосен шум?

Ці жаль? Ці страх? Ці проста звычай?

Ці неўсвядомлены абрад?

Ці нейкай сілай таямнічай

Жыве ў нас памяць цяжкіх страт?

Чаго ідзём? Паплакаць горка?

Паспавядацца? Клятву даць?

Ці, можа, з гэтакіх пагоркаў

Сваё жыццё нам лепш відаць?

Свой тракт - у пошуках і ўдачах,

У заблуджэннях і грахах?

Ці ў гэткі минута ясней ты да я бачым

Радзімы-Бацькаўшчыны шлях?

Ужо даўно і косці стлелі,

Зямлёй зрабіліся даўно,

А наша сестра ідзём у прасвятленні

Аддаць пашану ўсё адно.

А автор сих строк ідзём і садзім кветкі

І з болем думаем падчас:

Ці будуць приблизительно нашчадкі-дзеткі

Прыходзіць некалі безусловно нас?

Чаму ж нам ведаць гэта важна?

Таму, што ў вечны супакой

Нам невыгодный з жыцця сыходзіць страшна,

А з добрай памяці людской?

Калі б ды так! Калі б ды кожны

З маленства думаў, з першых лет:

Які - ці светлы, ці прыгожы -

Пакіне ў памяці ён след!

Дык дзе там! Вучымся з пагардай

На сэнс жыцця глядзець - няўцям,

Што жыць адно тады і варта,

Калі рабіць дабро людзям.

Рабі дабро! Хоць нават коштам

Апошніх сіл, апошніх мук.

І малограмотный пытай: каму? завошта?

Рабі - сверх просьбаў і прынук!

І далеко не турбуйся сам, ці глуха

Закончыш твоя милость частный шар зямны,

Ці - движение значэнню і заслугах -

З аб"явай: «Доступ правда труны...»

Чаму ж, таварыш Ненаежац,

Так неграмотный па-людску твоя милость жывеш?

Што семярым спажыць належыць -

Адзін бярэш, грабеш, ірвеш?

Усё, чым грудзі твоя милость азвончыў,

Што нахапаў твоя милость вслед жыццё, -

Усё абсыпецца аднойчы,

Як з дрэва восенню лісцё!

І толькі неба гляне сумна

На «плён» нікчэмнай мітусні,

Якой твоя милость гэтак неразумна

Ахвяраваў гады і дні.

А застанецца што? Маўклівы

Граніт нате нейкай со временем вярсце...

Чаго ж наша сестра ходзім сверху магілы?

Чаго ретивое баліць няўсцерп?..»

Сцяпан, углыбіўшыся ў думкі,

Ішоў движение сцежцы, нібы ў сне,

І невыгодный заўважыў, як ля пунькі

Зноў апынуўся получи и распишись гумне.

Глядзіць - Тамаш насустрач раптам.

Відаць, ён толькі што з касьбы:

У пыле ўся яшчэ апратка

І твар гадес поту - хоть рабы.

- Ну, ашчаслівіў ты, брат, маці!

Здароў, Сцяпан! - Здароў, Тамаш!

- Са мной невыгодный вельмі абдымайся:

Глядзі, касцюм близкий никак не замаж.

- А ліха з ім, маім касцюмам!

Ну, як твоя милость тут, браток, кажы!

- Убачыш сам, як пагасцюеш...

Усяк: і гренок ем, і каржы.

- Ты што - і сёння получи и распишись рабоце?

Адгулу нават безвыгодный прасіў?

- Грэх пры экий гуляць пагодзе:

Хоць безусловно паўдня - а пакасіў.

Дырэктар з просьбай палічыўся б -

Я сам... Ты знаеш... безвыгодный магу:

Сабе сылгаць бы навучыўся,

Зімой каровам - никак не салгу.

- Ты бач яго! Не можа ўзімку

Сылгаць каровіным вачам!

Прысядзем, можа, получи хвілінку?

Ці твоя милость патрэбен вельмі - там?

- Не я, а ты: затем муліць многім

З табой пабачыцца. Хадзем!

А наш брат - паспеем, пагамонім:

Ты ж мо прыехаў невыгодный получай дзень?..

Сустрэча

Пакуль жанчыны нетаропка

Стаўлялі закусь получи и распишись сталы,

Мужчыны ў ценю пад істопкай,

Кругляк асвойтаўшы стары,

Пускалі смог у асалоду,

Вялі гаворку між сабой -

І пра ўраджай, і пра пагоду,

І пра далёкі Лісабон...

Хоць чуўся пояс правамі роўны -

Ніхто малограмотный лёкай і неграмотный пан, -

Але як рэдкі госць шаноўны

У цэнтры ўвагі быў Сцяпан.

Пачуць яго было цікава -

Аўтарытэтны ўсё ж зямляк:

З начальствам сходзіцца батман справах

І планета аб"ехаў як-ніяк.

Што праўда, непосредственно Вячорка лезці

У цэнтр увагі безграмотный прывык

І быў заўсёды ззаду дзесьці

На фотаздымках групавых.

Як чалавек невыгодный минуя амбіцый

Дырэктар школы Крутарог

Хацеў павесці асабісты

«На ўзроўні госця» дыялог.

- Сцяпан Якубавіч, давай як вас

На ўлонні роднага кутка -

Тут, дзе ў прысутнасці наяўнай

І лес, і поле, і рака?

Вячорка строс з цыгаркі попел:

- Прыгожа ў вам тут, што й казаць!

Вячысты лес, мурожны поплаў -

Цаніць бы гэта й шанаваць...

- Усе гарантыі і ўмовы,

Каб творчай музе аддыхнуць! -

Дырэктар, бачна, быў гатовы

Бліжэй для мастацтву павярнуць.

Але Вячорка никак не паддаўся -

На іншы выкіраваў лад: -

А мы, у гэтым і бяда ўся,

Не цэнім личный прыродны клад.

Мы часта думаем: вось недзе!

Вось с годами - прырода! Там - краса!

Я жете зямлі крыху паездзіў -

І хламье з душы павытрасаў.

Заблуд і прымхаў вымеў смецце,

Мне смешна чуць пра нейчы рай:

Для ўсіх і кожнага - в свеце

Найпрыгажэйшы родны край!

Для нас - прыроды болей мілай,

Чым беларуская, няма.

Януша ж усіх нас надзяліла

Душой такою, як сама!

То ж у яе натуры - чуласць,

Гасціннасць, мяккасць, дабрыня,

Гатоўнасць даць табе прытулак -

Ці твоя милость чужы, ці твоя милость радня...

Рай нейчы хвалім у ахвоту.

А вось задумваліся вы,

Што ў нас, апроч, бадай, асоту -

Няма калючае травы?

У нас - ці ў лесе ты, ці ў полі -

Садзіся смела, дзе стаіш:

Не бойся - сцёгны безвыгодный паколеш,

Як нате падушцы, пасядзіш!

Я ж быў у тых краях бери поўдні,

Дзе ўсюды много навакол.

Хадзіў шаг полі і запомніў:

Які няўтульны, жорсткі дол!

Над ім у поце людзі гнуцца,

А ён возьми ласку опаска скупы:

Нідзе ні сесці, ні прыткнуцца -

Адны калючкі ды шыпы...

А ў нас зямля - якую краску,

Якую былку ні сарві -

Кладзі несомненно сэрца як лякарства

І - здаравей, брат, і жыві!

Мы тартар зямлі суздром залежым -

Як і яна тартар нас, людзей.

Завошта ж автор яе драпежым -

Штораз бяздумней і люцей?

Вось вас ўжо ўсе немаладыя -

Тут нарадзіліся, раслі:

Дзе ручайкі-крынічкі тыя,

З якіх калісьці ты да я пілі?

Дзе дзеўся сверло получай Белых Выспах,

Што быў нам домам у вайну?

Чаму ён знік? Чаму ён высах?

Каму прад"явіць период віну?

Дзеля якой вышэйшай мэты

Бясцэнны экстра-класс жывой вады

У акіян я пром сусветны?

Ну й перапром! А што тады?..

Сцяпан, замоўкшы бери паўслове,

Нагой акурак прыдушыў

І зноў адчуў, як крыўдна-злое

Штось варухнулася ў душы.

Не раз, отнюдь не присест далее ўскіпала,

Як магма, лютасць у грудзях

Ад горкай думы: што прыспала

У многіх душах - грамадзян?

Чаму яны таково неабачна,

Не прадчуваючы бяды,

Ідуць из-за глупствам і нахабствам

Якога-небудзь Гламазды?

Няўжо яны неграмотный разумеюць,

Што после этого яны - гаспадары:

Адвеку шелковица аруць і сеюць

І шлюць у вселенная свае дары!

Што ў рэшце рэшт і іх нашчадкам

Не дзесь, а ў краі родным жыць -

І трэба мець, каб чуцца шчасным,

Што шанаваць, чым даражыць!..

- Сцяпан, - зірнуў Тамаш для брата, -

Ты этак гаворыш, як бы тута

Сабралі тых, хто вінаваты,

І твоя милость выносіш ім прысуд.

А нашай, брат, віны безграмотный болей,

Як і тваёй, а можа, й менш,

Бо твоя милость ж усё-ткі, божай воляй,

Дзесь с годами з уладаю наўзмеж.

Напрыклад, автор этих строк - невыгодный растлумачу,

Чаму таково сталася і як,

А толькі многімі ў нас, бачу,

Кіруе хэнць «пажыць усмак».

На ўсё ядомае ў прыродзе

Пайшоў у наступ спажывец -

І звер і птах ужотко сверху зводзе,

І ў рэчцы рыбіне - канец.

Усё наважыў зжэрці, знішчыць -

Без сантыментаў, лішніх слоў -

Мільёнавокі паляўнічы,

Мільёнарукі рыбалоў.

Ніхто невыгодный мучыцца дакорам,

Ніхто малограмотный думае пра грэх,

І ўжо никак не стане ягад скора,

Звядуцца жолуд і арэх.

А з"ездзі ў лес, у гушчу нетраў,

І глянь, што робяць грыбнікі:

З-за грыба мох получи и распишись сотні метраў

Дзяруць і рыюць, як дзікі!

Як бы іх страшны голад гоніць -

І трэба грэбці наўзахоп,

Усё каб выграбці сягоння,

А заўтра - заўтра хоць патоп!..

- Тут і са школы трэба многа

Спытаць следовать прирост падобных з"яў, -

Зірнуўшы ўскос получай Крутарога,

Антось-філосаф болтовня ўзяў.

- Напомню прыклад досыць даўні:

Калісьці ў нас у буквары -

Было в «б» апавяданне -

«Барыс і белочка у бары».

Што непісьменна - далеко не «вавёрка»,

А «белка» - тэма держи пасля.

Цяпер пра іншае гаворка:

Чаму драпежнасць узрасла?

«Барыс са стрэльбай. Бачыць: белка!

Бах! - міма. Белка держи суку.

Зноў: бах! - безграмотный лучыў. «Эх, няўмека!» -

Гаворыць телеутка хлапчуку».

І вось сынок бацькоў нядрэнных

На ўсё жыццё запамінаў,

Што трэба біць звярка нате дрэве,

Каб ён зваліўся і сканаў!

Не жыць у радасці з ім дружна,

Не любавацца і любіць,

А біць - бязлітасна, бяздушна,

Страляць і біць, страляць і біць!

І паспрабуй пасля ў такога

Перавярнуць душу інакш!..

- Ён пераверне лично любога! -

З запалам выгукнуў Тамаш.

- У нас такую сілу мае

Меліяратар Гламазда:

Яго нішто, брат, никак не стрымае,

Яму нічога неграмотный шкада!

Яму, што збег пекло аліментаў

За восем тысяч вёрст сюды

І што, паводле дакументаў,

Прайшоў і турмы і суды.

Такія вывернуць з карэннем

Апошні кусцік нате зямлі,

Каб атрымаць адно скарэй ім

На апахмелку тры рублі...

Відаць, да мы вместе с тобой ўсе папроку варты.

Я і мастацтва закрану:

Вось быў автор неяк у тэатры -

Глядзеў камедыю адну.

Дык с годами якісь артыст получи и распишись сцэне

Іграў старога цурбяля

І ўсё крычаў, хоть пырскаў пенай:

«За што любіць цябе, зямля?!»

І што жылі автор небагата,

І пухлі з голаду парой -

Зямля была ў тым вінавата, -

Даводзіў бравы дзед-герой.

Я слухаў гэта - і, отнюдь не блазен,

А ўсё ж патомны хлебароб,

Адчуў, што ён мяне абразіў,

І рушыў з залы ў гардэроб.

О прастата, ды безграмотный святая!

Як твоя милость далёка завяла!

Падумаць толькі: ён пытае:

«За што любіць цябе, зямля?»

За што любіць? Во ліха-матры!

Во даў задачку в целях глузда!

Відаць, арудуе ў тэатры

Таксама добры Гламазда!

Калісь дзяды навук никак не зналі,

Але карміцельку-зямлю

Ласкава «матухнаю» звалі -

Як маці родную сваю...

Стамлёна з хаты выйшла Лёдзя,

Падсела для Віньку бери кругляк:

- Напрацавалася - хоть годзе!

Дый наспыталася няўзнак.

- Ну як в дальнейшем - скора ўжо, сястрыца? -

Міргнуў ёй весела Антось.

- Гатова ўсё, маглі б садзіцца,

Але невыгодный чутна дзядзькі штось.

Альжбета Францаўна чамусьці

Яшчэ таксама далеко не прыйшла...

Сцяпан адчуў, як нитка ў вусці

Звужацца раптам пачала.

У думках своевольно сабе ўсміхнуўся:

«А твоя милость хвалюешся, аднак!

Як бы получи стрэчу з ёй вярнуўся

Той сарамяжлівы юнак.

Спакойна, брат! Не ўскрэсне тое.

Даўно ўжо зеллем парасло.

Вы малограмотный захочаце абое

І ўспомніць нават, што было...»

- А дзе ж Мікіта? - хтось пытаннем

Ягоных думак хождение спыніў.

- Сказаў: пайду получи и распишись прагулянне.

- А вунь ён - лёгкі бери ўспамін!

І сапраўды, з гумна ага гурту

Паважна крочыў зводны братан -

Не йшоў, а нёс сваю фігурку -

Глячок паўнюткі акурат!

Ён зранку добра быў паддаўшы -

Цадзіў, пакуль малограмотный набрыняў.

Паспаў держи сене, у паддашшы,

І мацыён цяпер прыняў.

Вінцусь рашыў «душу адвесці» -

Увагай швагру «дагадзіць»:

- Мікіта Зміцеравіч дзесьці

Адзін сызволіў пахадзіць?

Мікіта зіркнуў, нібы стрэліў:

- А што з табой тогда мираж глытаць,

Калі ўвяздзе такая прэлесь

І пасматрэць і падышаць?..

З усёй радні сваёй найболей

Ён Вінцуся неграмотный паважаў,

Бо зразумець безграмотный был в состоянии ніколі:

Сур"ёзна кажа праздник ці ў жарт?

- Ты - гарадскі, табе, Вінцэнты,

Паняць прыроду безграмотный дано.

А ваш покорный слуга ўвесь эра жыву ў райцэнтры -

Што і ў дзярэўні ўсё адно.

Бывае, выйдзеш вутрам з хаты -

Так благавухае сярэнь -

Аж носопырка зрываюць араматы!

Здаецца б, нюхаў цэлы дзень!

Вінцусь тыраду ледзь даслухаў:

- А автор сверху гэта вас скажу:

Народ далеко не цэніць благавухаў -

Ён любіць водар сенажу!..

Сёй-той ухмылку сцёр получи и распишись вуснах,

Мікіта ж глянуў сверху радню:

- Ты прыдзяржы язычок распусны -

Прывык плявузгаць ерунду!..

Крыху няёмка стала Лёдзі -

Аж злосць мільгнула нате губе:

- Ну, муж, калі б безвыгодный пры народзе -

Ой, благавухнула б табе!..

Агульны саркастический з яе пагрозы

І жартаў-рэплік цэлы огромное количество -

Знялі канфлікт, амаль сур"ёзны,

Пераламалі ўраз настрой.

Каб як лягчэй астатак часу

Счакалі госці получи и распишись двары:

- Прынесла б, Лёдзя, твоя милость нам квасу, -

Кіўнуў-міргнуў Сцяпан сястры.

- Такі бярозавік з ячменем

Тамаш прыпас - што валіць з ног!..

На гэты голас захаплення

У колер азваўся Крутарог:

- А нарачанскага кефіру

Вам безграмотный даводзілася піць? Шкада!

Вось ім бы музу-ліру

Натхнілі вам як мае быць!

Я ў санаторыі залетась

Лячыўся после этого - ёбаный парой:

Вады і ў рыло отнюдь не ўзяў следовать месяцочек -

Ні гатаванай, ні сырой.

Штодня кефір купляў у Гэлькі -

У магазіне. Вось дзе смак!

Зірнеш - а ў горлачку бутэлькі,

Як корак, маселца камяк!..

Прынеслі квас. Гладыш няспешна

Пайшоў, пад крэкты, батман руках.

З усіх гучнейшае, канешне,

Было дырэктарава «а-ах!».

- Не закваска - сімфонія лясная!

Глытнеш - і чуеш гаю шум.

Здаецца, приближенно і напаўняе

Святлістай музыкай душу!..

Дырэктар яўна меў в мэце

Не толькі госцю дагадзіць,

А й паказаць, каб тяга прыкмеціў,

Які эстэт у ім сядзіць.

Ды зноў Вінцусь у звыклай форме

Крутнуў нязменны собственный педаль:

- Народ малограмотный слухае сімфоній!

Яму «Лявоніху» падай!..

І шелковица з"явіўся дзядзька Лёкса.

«Дзень добры» даў, паставіў кій.

- Фу, братцы, ледзьве прывалокся:

Не служаць ногі - хоць адкінь!

Перш са Сцяпанам парукаўся,

Пасля - з усімі шаг чарзе.

У Лёдзі ціха папытаўся,

Ці ў поўным зборы дзеці ўсе.

Антось-філосаф тута жа месца

Яму ўступіў держи кругляку.

- Ужо і дзядзька непрыкметна

Пачаў катацца получи и распишись кійку?

- Пашкадаваў купіць машыну -

Дык езджу так. Чаго ж хацець?

Цяпер, каб чуцца чын батман чыну,

Сваю «каляску» трэба мець.

Калі неграмотный ўзбіўся твоя милость для ўласны

На кровный «Масквіч» або «жыгуль»,

Дык значыць твоя милость - бядняк няшчасны,

І интересах людзей твоя милость - круглы нуль.

А калі твоя милость ў сваёй бляшанцы

Сядзіш для колах, дабрадзей, -

Дык у цябе другія шанцы

І нате павагу тартар людзей!

Дарэчы, цацку гэту нешта

Не завінуўся твоя милость купляць?

- Гляджу возьми дзядзьку: ходзіць пеша!

Хаця і ногі ўжо баляць...

- А што твоя милость хочаш, ягамосцю,

Ад гэтых збітых капытоў?

Я ўжо ў сярэднім, брат, узросце:

Налета - семдзесят гадоў!

- Ну, дзядзька! Лэбусь вунь таксама

Ужо хадзіў і шкрэбаў дол,

А гляньце, як цяпер гайсае,

Калі пабраўся з маладой!

Пісаў отечественный друк: якісь іранец,

Хаксар, вслед семдзесят гадоў -

Пры мусульманскім іх каране -

Жаніўся трыццаць шэсць разоў!

- Ну, Лэбусь столькі ўжо малограмотный зможа!

Хаця - як кажа ўсё сяло -

Пасля жаніцьбы, дай твоя милость божа,

Яму в вобмаладзь пайшло!..

Мужчыны дружна рагатнулі,

І ўжо адчулася жете ўсім:

На тую тэму павярнулі,

З якой далеко не выблытацца ім.

- Вы раскажыце, дзядзька Лёкса,

Як ваш зарэчанскі Адамушка

З мадамай мінскай чуць неграмотный злёгся

І чуць душу в дальнейшем неграмотный аддаў.

- Гэ-э, хто б аддаў в дальнейшем - невядома,

Ён - неграмотный слабак, далеко не думай, брат!..

Казаў: ну, чыстая женщина -

Хоць твоя милость малюй з яе абраз!

А ездзіў ён у Мінск возьми свята

Як трактарыст-перадавік.

І дзесьці там, хоць безграмотный аматар,

Казаў - бутэльку прыдавіў.

Канешне, гакнуў падхадзяшча.

Але безграмотный ў тым была бяда,

А ў тым, што быў адранку нашча,

А нашча хмеліць і вада.

Ну, тама і высачыў мадонну

І вельмі ж моцна пакахаў.

Праводзіў вечарам дадому -

Трымаў вслед локцік і ўздыхаў.

На развітанне далікатна

Хацеў у шчочку цмокнуць ёй -

Янина ж хозяйка пайшла захватна

На буську буськаю сваёй.

І что-то около па-зверску цалавала,

Уся шалеючы знутры,

Што уста ўсе яму парвала:

Казаў, балелі тыдні тры.

Казаў: каб жонка ўночы гэтак

На буську буськаю ішла,

Дык меў бы ён далеко не два дзетак -

Штогод збягала б з падала!

- А што? У гэтай справе зверства,

Відаць, павінна трохі быць!

- Вы зверствам лічыце майстэрства -

Уменне хораша любіць!

І тута Вінцусь зусім спакойна

Уткнуў тры грошыкі свае:

- Народ цалуецца прыстойна:

Ён ляпу ляпай никак не ірве!..

- Чакайце! Я ж вас пра Адама

Яшчэ безграмотный кончыў. Значыць, так:

Што никак не бясхозная мадама -

Аб тым безвыгодный думаў свой басяк.

Пакуль ён буськаўся - з пацёмку

Аднекуль выскачыў мужык:

«Ты што маю цалуеш жонку!» -

Пачуў Адя пісклявы крык.

Казаў: маленькі, кучаравы -

Як пакаёвы сабачок.

Але сверху выгляд - надта бравы!

І для Адама - кулачок!

созданный изо праха земного як даў покрытый пад рэтра,

Дык бедны «пудлік» метраў пяць

Ляцеў, хапаючы паветра,

І якатаў получи ўвесь праздник пляц!..

Пасведчыў смех, што Лёкса хвацка

Падаў праграмны «нумарок».

- А што такое рэтра, дзядзька? -

Спытала Лёдзя назнарок.

- Ды автор этих строк і самопроизвольно никак не вельмі петру,

Але ж цяпер на всяком шагу і скрозь

Адно і чуеш: рэтра, рэтра, -

Дык, мабыць, гэта рэтра й ёсць!..

- Цяпер вунь пішуць, што пользу кого шчасця

Мужык і жонка між сабой

Ва ўсім павінны сумяшчацца,

Іначай - гроб і адбой!

Нібы часцей после ўсё бярэцца

Развод з-за гэтага якраз.

«Несумяшчальнасць душ і сэрцаў!» -

Такіў судзе даюць адказ.

- Вунь Каптуроў старэйшы, Васька,

Не сумясціўся са сваёй.

Гады ж са двойка ці тры верно загса

Дык сумяшчаўся - божа мой!

І беспричинно спляталі рукі ёмка,

Так згодна ў клоб гуляць ішлі!

А толькі сталі благоверный і жонка -

Несумяшчацца пачалі!

Прычым жа тута віною цела?

Тут цела, братцы, ні пры чым.

Душа заўчасна абыдлела,

У ёй - прычына ўсіх прычын.

Я выдумляць-хлусіць неграмотный буду -

Каптур сказаў, чыя віна:

Ніхто отнюдь не браўся мыць пасуду -

І ён упёрся, і яна!

Два тыдні дыхалі смуродам -

На кухню боязнь было зайсці!

І спрэчку кончылі разводам:

Не сумясціліся ў жыцці!..

Згусціўшы зморшчыны-барозны,

Вінцусь маўчаў, пахмурыў твар

І ўсім надзіва даў сур"ёзны

К расказу Лёксы каментар:

- Народ умее сумяшчацца,

Народ душою неграмотный азыз.

Не сумяшчаецца мяшчанства -

З капрызам дробязным капрыз!

Пакуль получай ўсім гатовым на хазе

Не трэба голаў клапаціць -

Дык чистилище раскошы той, вядома,

Натуру лёгка распусціць.

А ледзь пачнуць движение шлюбе самі

Сябе карміць і даглядаць -

Дык і каханне ўмэнт згасае,

І згоды-ласкі никак не відаць...

Так зацікаўлена і жыва

Ішла дыскусія ў мужчын,

Што й Лёдзя ўрэшце прылажыла

Да важнай тэмы родной аршын:

- Вам толькі моладзь никак не жете густу,

А ў тым малограмотный бачыце бяды,

Што ў блуд, у гулі, у распусту

Ідуць бабулі і дзяды.

Павыдаюць або пажэняць

Дарослых дочак і сыноў,

Старыя мошчы паджэньшэняць

І самі жэняцца наноў.

Калісь, беспорядок нэндзы ўсохлы-дохлы,

У пяцьдзесят гадоў мужык

Старым лічыўся і, нямоглы,

Не браўся бабамі ў разлік.

Цяпер і ў шэсцьдзесят малограмотный годзе!

А што? Здаровыя, быкі!

На кірмашы вунь круглым счетом і водзяць

Блудлівым зіркам у бакі...

- Другі праз «грыб» далеко не пераплюне,

Сліняк цячэ движение барадзе,

А ўсё адно падчэпіць плюндру

І ў рэстаран паіць вядзе.

Дзядусь, а толькі і цікуе,

Як вслед здабычаю каршун,

Каб дзеўку злэпаць дзе якую;

І каб прытым никак не ўзняўся шум!..

- Таму пайшла цяпер распуста

І юр узвірыўся, як вір,

Што надта масла мажам тлуста

На чорны хлеб, получи и распишись белы сыр.

Бывала, помню, мамусенька ложыць

Арэшак маселца ў камы -

Не чтобы таго, каб заваложыць,

А каб хоць очко пирушка чулі мы...

Антось-філосаф раптам скеміў:

Без філасофскага вянца

Уся дыскусія жете тэме -

Што тая казка вне канца.

Ён кашлянуў сверх дай прычыны -

Як метка держи ўвагу ўсёй гурме,

Ступіў наперад досыць чынна

І гучна ўрэзаў рэзюме:

- У нас строение жыцця змяніўся -

Нястача канула ў нябыт.

Як цяжкі груз, для нас зваліўся

Раней отнюдь не знаны дабрабыт.

Да грузу гэтага, дарэчы,

Не ўсе гатовыя былі,

І ў многіх кволенькія плечы

Пачварна гнуцца пачалі.

Душы падмурак іх маральны

Няйначай трэшчыны дае,

Таму й праблема, натуральна,

Перад грамадствам паўстае...

Закончыць сказ, парыўна ўстаўніы,

Антосю Лёдзя отнюдь не дала:

- Усё! У зборы госці нашы -

Альжбета Францаўна прыйшла!

На міг замёрлі ўсе получи и распишись месцы -

Як бы напнулася струна.

Дарожкай жоўтаю гадес весніц -

Сцяпан пазнаў - ішла яна.

Ну, так, яна - Кудзёлка Аля,

Яго абранніца калісь!

Як і ў студэнцтве - безо караляў,

Без персцянёў, без участия завушніц.

У строгім светлым гарнітуры,

У белай блузцы... падышла

І сціпла, проста, лишенный чего натугі

Мужчынам «здраствуйце» дала.

Яму - ледзь бачны ўклон.

Без слова. А позірк вымавіў з тугой:

«Калі где-то трэба - автор этих строк гатова:

Мы - незнаёмыя з табой...»

А ён і лично малограмотный знаў, як трэба.

І як трымацца: этак ці так?

Але з знаёмства іх сакрэта

Рабіць никак не меціўся, аднак.

Ён пра другое думаў зараз:

Уразіў выгляд: «Божа мой,

Што робіць час! Пачвара-старасць

Красу жывую есць, як моль!

Ёй сорак год, а паглядзеўшы -

Намнога болей можна даць.

Напэўна, лёс зусім далеко не цешыў,

Жыццё безграмотный песціла, відаць».

Ён кідаў позірк получай Альжбету -

І сэрца кроіў глоссалгия скразны:

Амаль нічога - ані следу

Ад пирушка дзяўчынкі, з праздник вясны!

Як і чакаў і знаў наперад -

Не сустракацца б лепей ім.

Нібы старую рану верад -

Душу спарушыў успамін.

І стала сумна... Горка нават...

Ну, вось і ўсё! І ўвесь разрад!

Зусім сверх грому, минус маланак...

Ды і з чаго быць грому, брат?..

Ад кругляка, дваром, ага хаты

Сцяпан з ёй побачкі пайшоў.

- Даўно ўжо тут? - А даўнавата:

У жніўні будзе пяць гадоў.

- І як жывецца? Як работа?

- Жывём... Працуем і жывём! -

Сказала неяк бестурботна.

- А ваша сестра - надоўга ў родны дом?

- На пару дзён. Для святкавання.

- То ж нешта мала - двое дзён.

На больш - невыгодный маеце жадання? -

Пачуў у словах крыўду ён.

- Чаму ж! Свой дворец заўсёды ў сэрцы.

К яму ідзеш з усіх дарог...

І после этого ім даў праход у сенцы

Пачцівым жэстам Крутарог.

Адступленне чацвёртае - у гонар маці

Такі принцип прыроды, маці,

І ў ім ёсць сэнсу глыбіня:

Раней, чым першы саркастический дзіцяці,

Ты доўга чуеш слезы штодня.

Ягоным смехам, словам, спевам

Пасля ўмудрэеш... А спярша -

Патрэбен плач, каб болем спелым

Магла напоўніцца душа.

І колькі твоя милость жывеш получай свеце -

Спакон вякоў, здавён-даўна -

Ты сэрцам там, дзе плачуць дзеці,

Бо дзеці слёз невыгодный льюць здарма.

Бо ім ці страшна, ці балюча,

Ці душыць крыўда - отнюдь не сцярпець.

Ад шчасця слёзы ў іх никак не льюцца,

Ад шчасця - хочацца ім пець.

Ты - маці, твоя милость - в ўсё гатова,

Усё - змагчы, усё - аддаць,

Адно б вясёлых ды здаровых

Дзяцей пад сонцам аглядаць.

Таму сабе твоя милость ў долі просіш

Зусім малограмотный шмат, зусім неграмотный шмат:

Над галавою - неба просінь,

Ды ў дзецях - лад, у дзецях - лад.

О, як твоя милость радуешся светла,

Калі, далеко не зломкі, неграмотный злябы,

Яны жывуць беззапаветна

Дабром - минус прыценю злабы!

Як пачуваешся шчасліва,

Калі, малограмотный кволыя душой,

Яны шануюць клапатліва

Твае гады і гонар твой!

Гады ж баляць, гады цяжэюць.

А балючэй вслед ўсякі периалгия -

Як дзеці любыя чужэюць

І варагуюць між сабой.

І твоя милость глядзіш пакутна-скрушна:

«Чаго вам, дзеткі, неграмотный стае,

Каб жыць па-брацку, згодна, дружна?

Усе ж вам - родныя мае!

Я ўсіх пад сэрцам вам насіла,

І кожным гордая была,

І шчасця кожнаму прасіла,

І ў кожным жанр выше- берагла...»

О, так! У кожным прадаўжала

Свой сорт - малограмотный горшы між другіх.

І як ні крыўдзіў лёс, бывала, -

Ніхто отнюдь не бачыў слёз тваіх!

Вайна, разбой, пажар смяротны -

І зноў - з руінаў, з небыцця -

Тваёй любоўю жилище твой родны

Уваскрасае с целью жыцця!

Ніякай сіле, ліху злому

У сэрцы маці малограмотный забіць

Надзею: даць працяг жывому!

Надзею: песціць і любіць!

І колькі доўжыцца после этого вёснам,

Кругавароту зім і планирование -

Прыгожы, казачна-дзівосны

Дарыць твоя милость будзеш дзецям свет.

Пры ўмове, матухна, што сёння

Зямлі ўсёй дочкі і внуки-правнуки

Развеяць змогуць назаўсёдна

Цень тэрмаядзернай вайны.

Што ў цэлым свеце, сверху планеце,

Ва ўсіх краях, ва ўсіх кутках -

З"яднае ўсе людскія сэрцы

Твой вобраз з дзіцем получай руках!..

Пашанаванне

- Сядайце, госцікі, сядайце!

- На покуць суньцеся - далей! -

Гукаў Тамаш - дуэтам з Анцяй.

- Ну, весялей жа, весялей!

Ці ми ўсчынаць тогда з вамі сварку?

Прашу вас, любыя, прашу!..

- На покуць трэба юбілярку! -

Напомніў Лёкса Тамашу.

Тады і ўсе: - На покуць - маці!

- Пашану ёй найперш аддаць!

- А так сталы ваўсю дымяцца,

А юбіляркі - безвыгодный відаць!..

І маці выйшла - «пад канвоем»

Унукаў - хлопцаў і дзяўчат,

Хусціна золатам кляновым

Цвіла в згорбленых плячах.

А пад хусцінай - дзякуй дзеткам! -

Навюткі джэмпер шарсцяны:

Хай бачаць людзі, што адзеткам

Не крыўдзяць дочкі і сыны.

- На покуць, Сохвія Пятроўна! -

Гукнуў сусед - дзядок Сівец.

- А божа мой, ці безвыгодный ўсё роўна

Старой мне, бабе, дзе сядзець?..

Амаль сілком, усё ж в покуць

Пятроўну дзеці завялі.

Тады і ўсе - согласен локця локаць -

Садзіцца шчыльна пачалі.

Каля Вячоркі ўлучыў сесці

Дырэктар школы Крутарог:

О так, получи нейкім іншым месцы

Ён уявіць сябе далеко не мог!

Пры ім і жонка села горда.

Альжбета Францаўна - вслед ёй.

получи рашыла вельмі цвёрда

Трымацца тактыкі сваёй.

«Няхай безвыгодный думае насмешна,

Што ў вочы лезу я... по части не!

Калі хоць нешта... хоць бы нешта -

Ён самостоятельно падыдзе ну да мяне...»

З другога боку верно Сцяпана

Падсела Лёдзя з Вінцусём: -

Хоць тогда цябе ми перапала:

Забыў, браток, мяне саўсём!..

Насупраць - два маладая:

Мікітаў сыночка - Рэппо Атя

І з ім - дзяўчына. Хто такая?

З радні? Прыезджая? Адкуль?

Але ж і пекная дзяўчына!

Які жывы і ўдумны твар!

Сцяпан няўзнак стрыгнуў вачыма,

Пасля яшчэ - і раз, і два.

І зразумеў: яна - чужая,

Не прадстаўляе шелковица радню.

К таму ж - амаль што неграмотный зважае

На кавалера балбатню.

милость Божия яго, Вячоркі, слова,

Здаецца, ловіць неўпрыкмет!

Пагляд спаткаўшы выпадкова,

Пачырванела тута жа ўслед.

«Ты хто такая, незнаёмка?

Што заірдзелася, як жар?..

Спытаць бы ў Лёдзі, ды няёмка:

Яшчэ Вінцусь адпусціць жарт...»

Тым часам хтось музычна-лёгка

Па шкле відэльцам стаў званіць.

Ага, падняўся дзядзька Лёкса

І загрымеў: - Прашу наліць!

Савет пляменнікаў гвалтоўна

Мяне прызначыў тамадой:

Маўляў, і цвёрда і тактоўна

Кіруй шаноўнай грамадой.

А што ў застоллі - кіраванне?

Сачы, каб чуўся чарак звон!

То і пачнём жа чаркаванне,

Як чаркаваліся здавён.

Хай кожны ўздыме келіх поўны

І скажа беспричинно после мной услед:

«Здароўе Сохвіі Пятроўны!

На сто гадоў! На сотню лет!»

Усе запляскалі ў далоні,

Пасля ўзняліся з-за сталоў:

- Здароўе Сохвіі Пятроўны!

На сотню лет! На сто гадоў!

Так пракрычалі хорам тройчы

І дружна выпілі правда дна.

Завільгатнелі ў Зосі вочы,

Ды никак не беспорядок хмельнага віна.

Хусцінку - слёзы тыя ўцерці -

Дастала дзесьці з рукава.

- Дай божа вас здароўя, дзеці,

Пры вы аз многогрешный буду здарава...

Хвілін праз пяць ці нават меней

Падняўся Лёкса после сталом:

- Сцяпан Якубавіч! Пляменнік!

Як твоя милость ў нас знацен і вядом -

Уваж хаціну, дзе радзіўся:

Скажы, брат, родной сыноўскі тост, -

Калі ў сталіцы неграмотный забыўся

Або ў дарозе малограмотный растрос!..

Ох, гэты дзядзька языкаты:

Без падкалупкі - анідзе!

Сцяпан, прызнацца, быў бы рады

Не гаварыць пры грамадзе.

Падыдзе, думаў, безусловно матулі,

Абдыме, волю дасць слязе...

Аднак жа госці Лёксу чулі

І ўжо чакаюць. Сціхлі ўсе.

- Паклон табе аид сэрца, мама, -

Пачаў няголасна Сцяпан. -

Ты минуя хлусні і минус абмана

Трымала свой сямейны стан.

Даверам нас, дзяцей, расціла,

Бо знала ты, што й цэлы сверкание -

Адно дамовіўшыся шчыра -

Пазбыцца зможа страшных бед.

І безвыгодный чытаўшы мудрых кніжак,

Спасцігла ісціну сама:

Няма Радзімы ў злыдняў хіжых

І Маці ў нелюдзяў - няма.

Мы - тройчы дзеці ў вечным крузе:

Мы - дзеці роднае сям"і,

І - дзеці Маці-Беларусі,

І - дзеці Матухны-Зямлі.

Трайны ён, круг, ды недзялімы:

Бо сёння - як ні паглядзім -

А лёс Дзяцей, і лёс Радзімы,

І лёс Планеты - лёс адзін.

І ўсе наш брат разам у адказе

За гэты вечны кольцо жыцця.

Хвала ж таму, хто ў трудным часе

Без мітусні і минуя ныцця

Сваё праходзіць... Так, як мама, -

Сцяпан праз паузу дадаў.

Абняў старую ўсхвалявана

І рукі ёй пацалаваў.

Усе запляскалі. У шуме

Сёй-той з радні слязіну сцёр.

А Крутарог гукнуў:

«Віншую! От гэта тост! Усім узор!..»

Застолле ўраз павесялела,

Настрой і активность набыло -

Загаманіла, зазвінела,

Забразгатала, загуло.

І зноў з паглядам незнаёмкі

Спаткаўся позіркам Сцяпан.

«Ах, малограмотный рашай галаваломкі -

Знаёмся сам, стары чурбан!..»

- Прабачце, хто вы?

- Я? Мар"яна. Бібліятэкар СДК.

- З чыйго ж вам роду - малограмотный прыгляну?..

- Наш класс далеко не з гэтага кутка...

Сцяпан адчуў, як загайдала

Яго для стромкім грэбні хваль.

«Якоесь свята нагадала...

Якуюсь сонечную даль...»

Лінуў у чаркі, целых расплёскаў, -

Душа пайшла праз берагі:

- Давайце... вып"ем после знаёмства,

Так, эдак - да мы от тобой з вамі, помимо чаргі...

Напэўна, быў у гэтым жэсце

І неўсвядомлены разлік:

Усё з"яснілася нарэшце -

Далёкай смуты прывід знік.

Хай бачыць Аля, як свабодна

Ён пачуваецца пры ёй:

Іх май у вечнасць беззваротна

Плынь часу знесла быстрынёй...

Альжбета Францаўна умлела:

Мар"яна чокаецца з ім!

І нават неяк вельмі смела

Яму ўсміхаецца прытым!

«Ну, гэта ўжо, дачка, занадта!

Нягожа этак у грамадзе!

Пасля из-за ўсё адказвай матка,

Бо держи мяне ж усё ўспадзе!..

Але й Сцяпан!.. Аж дзіўна проста:

Нашто ён гэтак? Сам наліў

Для нечарговага, бач, тоста!

Зашмат ёй чэсці адваліў!..

Ну, пазнаёміўся - і добра.

Ці в таком случае ўжо гэткі значны факт,

Каб нават чокацца асобна?

Хоць кампазітар, а - дзівак!..»

Так гаварыла-разважала

Альжбета Францаўна з сабой,

І сэрца здрадна задрыжала -

Дало трывожны перабой.

Тут дзядзька Лёкса жете пасудзе

Ударыў зноў: - Прашу наліць!

Мікіта Зміцеравіч будзе

У гонар маці гаварыць!

Мікіта вычакаў хвіліну,

Пакуль заціх-улёгся шум,

Устаў паважна, носишко закінуў,

Як перад люстрам харашун.

- Што ж, еслі просіць прадсядацель,

Ці, ізвіняюсь, тамада,

Каб автор сказаў што для гэтай даце,

То аз многогрешный далжон адвеціць: да!

Дык видишь у нашай юбіляркі

Есь многа качастваў такіх,

Што быў бы грэх невыгодный выпіць чаркі,

Не ўшанаваць пачотам іх.

А першым качаствам законна

Шчытаю моя особа помимо лішніх слоў,

Што, хоць і ў возрасце прыклонным,

Ана невыгодный знаець дактароў.

Другое качаства шаг праву

Адмецім такжа автор спаўна,

Што патрудзілася бери славу

За жызь працоўную ана.

А трэцім качаствам гардзіцца

Найболей нада, што ўдава

Зрасціла нас, по образу гаварыцца,

І ў жызь пуцёўку нам дала.

У ту вужасную разруху,

Благадара і вапракі,

Ана отнюдь не пала сілай духу:

Пускала нас - в качестве кого пціц,з рукі!..

Тут выйшла остановка малая,

І д"ябал Вінька безграмотный стрываў:

- А што бабуся залатая

І ўнукаў любіць - отнюдь не сказаў!

Мікіта згроб сурвэтку ў пальцы,

Махнуў рукою, як ластом:

- А ваша милость мяне неграмотный папраўляйце! -

Раўнуў держи Віньку цераз стол.

- Я лучча знаю, што бабуся!

І ўсё ваш покорнейший слуга знаю, што ко чаму!

А еслі ў чом і абшыбуся -

Мяне паправіць есь каму!

Наліўся чырванню, засопся

І сеў, забыўшыся держи тост.

- Іш, папраўляць мяне знайшоўся!

Схадзі папраў цяляці хвост!..

Застолле зразу анямела,

Уткнула ў скацерку насы,

А потым ціха і нясмела

Сям-там узніклі галасы:

- Яно, падумаўшы, канешна,

Перабіваць другіх отнюдь не варт...

- Хацеў - пацешна, выйшла - грэшна...

- Дык ён жа, мабыць, гэта ў жарт?..

Сцяпан глядзеў получи и распишись кромка кілішка,

Было беспорядок сораму - хоць плач:

«Ну, і Мікішка! Ну й Мікішка!

Хоць маму ўважыў бы, таўкач!..»

Няёмкасць зняў пляменнік Зосін -

Нібыта ў бочку, грымнуў бас:

- Мікіта Зміцеравіч, просім

Не сердаваць і кончыць сказ!

Тады й Тамаш ускінуў вочы,

Адчуў сябе гаспадаром:

- Ты трэцім качаствам закончыў,

Кажы далей, ды і кульнём!

- А просім, просім! - раптам госці

Сыпнулі хорам, дружна ў лад.

Мікіта й самоуправно уцяміў штосьці

І адарваў гадес крэсла зад.

Устаў, узяў у сосиски чарку,

Хвіліну важна памаўчаў

І ў тым жа тоне, приближенно жа ярочка

Сказ прапановай увянчаў:

- І так, из-за здравіе мамашы

І ради дальнейшы, значыць, расширение

Праізвадзіцельнасці нашай

Я прыдлагаю выпіць тост!..

Кульнуў, кілішачак держи сподак

Паставіў, смачна крактануў

І пад грунтоўны падбародак

Сурвэтку рогам падаткнуў.

Яму папляскалі актыўна -

З надбаўкай яўнай, з каптуром,

Каб гэтым самым калектыўна

Кампенсаваць «маральны ўрон».

Вінцусь нагнуўся правда суседкі,

Шапнуў: «Во злосны! Як шашок!

А знаеш ты, чаму ён гэткі?

Што сэрца блізка гадес кішок!..»

Прайшла няёмкасці хвіліна -

І зноў застолле ажыло:

Забразгатала, зазваніла,

Загаманіла, загуло.

Запрацавалі безадмоўна

Відэльцы, лыжкі і нажы.

- О, гэта ўсмажана цудоўна!

Не закусь - свята ради душы!

Пакласці вам? - А што следовать закусь?

- Я й самовольно отнюдь не ведаю, дальбог,

Але ручаюся вслед якасць! -

Прыцмокнуў смачна Крутарог.

- Хоць закрычы: кухарцы - брава!

Якія скабкі! А кулеш!

Ну, смаката! З такою стравай

І рашпіль нават праглынеш!..

Пасля «свянцоных» грам дырэктар

Закускам ганьбы малограмотный даваў:

З прыцмокам, з воклічамі, з крэктам

Без перадухі трамбаваў.

Свой грэх застольны - добра з"есці,

Умяць мяснога лішні фунт -

Ён знаў, таму любіў падвесці

Пад гэту слабасць пэўны грунт.

- З пары, як стрыглі ты да я калоссе

Ды боршч варылі з лебяды,

На ўсё жыццё ў нас засталося

Нераўнадушша безусловно яды.

Псіхалагічна - беднасць тая,

Якой душу гняло штодзень,

Нас і дасюль малограмотный адпускае

І пераследуе, як цень.

Таму й дзябёлыя наша сестра целам

І трацім форму, трацім спрыт,

Што пакаленне наша ў цэлым

Не знае скарг для апетыт.

Ну, як? Давайце ваш відэлец -

Яшчэ кусочак пакладу!..

Між тым Вінцусь, аматар цвеліць,

У крыўдзе быў возьми грамаду.

Прывыкшы ў рожкі з сваякамі,

Ён здесь жа вытыркнуўся ўвесь:

- Народ кускі бярэ рукамі!

Народ відэльцамі никак не есць!

Вячорка, цэнячы дасціпнасць,

З усмешкай рэпліку прыняў:

Сапраўдны гумар - як гасціннасць,

У ім асновай - дабрыня.

А для того Мікіты шваграў досціп

Быў толькі наскок і падвох.

- Ты б у сябе, сабраўшы госці,

Агітаваць ради гэта мог!..

Ды што на Вінькі злосць Мікіты?

Што новы хвораст в целях агню.

А асабліва ён падпіты

Любіў пацвеліваць радню.

Таму, як раптам, ненаўмысна,

Кілішак з тоненькай наголенный

Мікіта ў пальцах пераціснуў, -

Вінцусь пальнуў туды чаргой:

- Крышталем цёмнасць даканалі.

Між іншым, мілыя мае:

Народ куляе стаканамі,

Народ кілішкамі неграмотный п"е!..

Дарэчы, трэба тута зазначыць:

Ён меў адменны зрок і слых:

Усіх ён чуў, усіх ён бачыў

І шелковица як туточки браў сотрясение воздуха ўміг.

Хоць апетытам некапрызным

Быў прыкаваны верно стала -

Сваім абсурдным афарызмам

Ураз любога даставаў.

І что-то около у гутарку ўключаўся,

Такі даваў ёй паварот -

Што ўжо крыху бянтэжыў часам

Не толькі швагра, а й «народ».

Гамана ў застоллі

Народ, што праўда, быў застольны,

І гэта трэба разумець:

Ён і сверху слоўца болей вольны

І болей здольны пашумець.

Яму душу адкрыць ахвота -

Наросхрыст,

насцеж,

нарасхляб,

Каб выйшла чтоб духу твоего здесь далеко не было уся згрызота -

На вывод людскі і возьми разгляд.

І ён гаворыць! Хто - з суседам,

Што каля боку, хто - праз стол,

Хто - своевольно з сабой, хто - з цэлым светам...

Усе - гавораць! А пра што?

Пра што? Давай, чытач, хоць трохі

Мы іх паслухаем з табой:

Ці ўловім настроение і стыль эпохі

У гамане танцевальный шаг кругавой?

З каго пачнём? З дзядоў, канечне.

Старым пашану аддадзім.

Ці ёсць у мудрасці запечнай

Для нас што-небудзь - паглядзім.

- Калісь истинно гэтай самай «рускай», -

Пачаў разважна дзед Сівец, -

Быў селядзец у нас закускай -

Салёны, з бочкі, селядзец!

Ляжаў і керчанскі, бывала,

І астраханскі - для выбор!

Цяпер ніякага невыгодный стала.

Гавораць: звёўся, перамёр!

- А як яму малограмотный перамёрці, -

Прадоўжыў гучна дзед Сакол,

Пры чалавечай нашай корці

Усё паскудзіць навакол?

Якая толькі смерць-атрута

У нашы рэкі безвыгодный бяжыць,

А з рэк - у мора, шаг маршруту.

Дзе ж селядзец праздник будзе жыць?..

І тутовник Вінцусь «уторкнуў шпільку» -

Прытворным тонам мудраца:

- Народ усмак цярэбіць кільку!

Народ никак не просіць селядца!

- Цяпер прызнаны і ўхвалёны, -

Яму ў адказ загуў Сівец, -

Марынаваны ці салёны,

Як отпечаток прыпраўлены, грыбец!

Баравічок марынаваны

Не ўступіць закусі любой!

А рыжык! Пане муж каханы!

Адно падхоплівай губой!

Салёны рыжык - гэта, братка,

Табе невыгодный нейкі чорны грузд:

Усю талерку зменціш гладка,

Калі, вядома, маеш густ!..

І зноў Вінцусь - неужели дай твоя милость рады! -

Гукнуў - целых рэха бери дварэ:

- Народ любому грыбу рады!

Народ і порхаўкі бярэ!

- Вось тут, шаноўны, твоя милость ўжо хлусіш!

Народ якраз наадварот -

Прынамсі, ў нас, у Беларусі -

Не ўсякі грыб піхае ў рот.

- Антось казаў: паэта знае,

Здаецца, прозвішча сверху -ок,

Той, праўда, порхаўкі збірае,

Пакуль яны - як тваражок.

- Дык што следовать дзіва! Свенты Езус!

Адзін з заезджых грыбнікоў

Браў тыя ў нас, што з книзу лезуць

Каля сухіх каравякоў!

Насіўся полем як шалёны;

Калі ж автор жарт пусціў з рот -

Ён крыкнуў: «Гэта ж - чампіёны!

Найсаладзейшыя грыбы!»

Я неграмотный здзіўлюся, калі скора

Аб"явіць нейкі балантэс,

Што запяканка з мухамора -

Найдарагі далікатэс!

- Вось твоя милость смяешся, а тым часам

Усё несомненно гэтага ідзе:

Так, скора ўбачыш вокам ласым

І мухамор в скаўрадзе!

У грыбаварні вунь погрузка

Штогод змяншаецца ўдвая.

«Неперспектыўная закуска!» -

Вось так, браткі, скажу вы я.

Мы лёс грыбоў тады рашылі -

І многіх ягад, зёлак, траў, -

Калі магутны гутон машынны

У грунце вены перарваў.

Ці ж будзе лесище грыбной кладоўкай,

Калі ў яго целых боязнь зайсці:

Нідзе - і ў цені нават - долках

Зялёнай плямы далеко не знайсці!

Усохла ўсё і перасохла,

Трашчыць, як порах, пад нагой.

Не дастае карэнне сокаў -

Спажыўнай вільгаці зямной...

Ага! Няспешна, па-старэчы,

Пачаўшы з закусі, з яды,

Усё ж узбіліся нарэшце

На тэму важную дзяды.

Ну што ж, няхай памітынгуюць,

Хай получи здароўе пабурчаць,

А автор кампанійку другую

З табой паслухаем, чытач.

Вунь - штось мурлыкаюць інтымна

Сяброўкі даўнішнія дзве.

Ці отнюдь не аб тым яны, што стыдна

Сказаць услых пры грамадзе?

- Цяпер з нас кожны самовластно сабою -

У шлюбе больш «не састаім».

Ад жаніхоў - няма адбою!

А твоя милость як - з дзедам са сваім?

- Жыву... Ты ж ведаеш Ямполя:

Не ваш покорный слуга пры ім, а ён пры мне.

Адной і ўцехі, што ніколі

І словам колкім неграмотный кране.

Са мной ён пурхацца малограмотный можа:

Я ж кожны дзень пры барышы...

- Дык вельмі добра! Дай вас божа!

А ёсць хто-небудзь... интересах душы?

- Ну, калі хочаш твоя милость ўжо ведаць -

І на душы таксама... ёсць.

А што? Варочаючы дзеда,

Намарна страціць маладосць?

Каб мы была якой нягеглай

Або дрянный - ні даць ні ўзяць...

Вось, ад"язджаючы, забегла

Касцюм особый новы паказаць.

Якраз купіла ў нашым ЦУМе.

І знаеш, што ён ми сказаў?

«Ты хараша ў любым касцюме!»

І яшчэ больш следовать сэрца ўзяў!..

Не, гэта слухаць нецікава!

Здзівіла б болей навіна,

Каб маладуха далеко не ўцякала

Ад дзедугана-гругана.

Мы гэткіх шлюбаў многа знаем:

На кветках жэняцца карчы,

І тым карчам автор сих строк спачуваем,

Але безвыгодный можам памагчы.

Мы нават чулі пра здарэнне,

Калі нямоглы корч адзін

На разагрэтую патэльню

Ад злосці жонку пасадзіў.

А што падняў дальше после праблему

Перад суседам тамада?

- Мне сынок купіў касцюм з крышплену -

Дык братка мой: адна бяда!

Якой ми радасці, што модны?

Прайдуся ў ім туды-сюды -

Дамоў вяртаюся целых мокры,

Як быццам вылезшы з вады!

Што невыгодный камечыцца - автор знаю,

Ды толькі ён безвыгодный интересах мяне:

Пацею, млею і канаю

У гэтым штучным палатне.

А наш брат пытаемся ў вучоных

І самі ў думках моршчым лоб,

Адкуль усякіх незлічоных

На нас звалілася хвароб?

І дурню ясна, дзе прычыны:

Не трэба хіміяй фарсіць,

А трэба з лёну ды аўчыны

На целе вопратку насіць!..

Катэгарычны дзядзька вельмі.

Ды, як пишущий сии строки ўпэўнімся вось-вось,

Тут сэнс пытання безвыгодный ў крымплене,

Нашмат шырэйшы сэнс тогда ёсць.

- Дык, значыць, твоя милость супроць прагрэсу? -

Спытаў уедліва сусед.

- Э, не! Хоць родам мы і з лесу -

Мяне получай мушку браць никак не след!

Я - из-за прагрэс! І ўвесь мои клопат

У тым, што мы, мясцовы люд,

Не беражом, далеко не цэнім вопыт,

Які ў вяках капіўся тут.

Давай, каб больш было канкрэтна,

Сабе ж пытанне зададзім:

Чаму з табой пишущий сии строки гэтак рэдка

Бліны-грачанікі ядзім?

- Таму, што мала сеем грэчкі.

- Ну, а чаму? - пытанне зноў.

- Ды абыходжуся я, зрэшты,

І помимо грачанікаў-бліноў!

- Ты абыходзішся - так добра:

Да іншых, значыцца, прывык.

А ў Тамаша, у хлебароба,

Спытаў? Ці ён ўжо безграмотный ў лік?

У нас жа грэчка слаўна родзіць!

Мы можам мець яе ў адвал!

Чаму ж малограмотный маем? Што нам шкодзіць?

Стандарт і вал. Агульны вал.

Раней мужык, хоць жыў і бедна

І цёмны быў, а ведаў ён:

Да жыта й бульбы адпаведна

Патрэбен грэчачкі загон!

Дык вось прагрэс аз многогрешный мыслю гэтак,

А твоя милость получи и распишись вус матаць сызволь:

Засеем грэчкаю палетак -

«Дзе боб?», спытаю, «дзе фасоль?»...

Ну, што, чытач? Бадай, даволі

Нам слухаць Лёксу-тамаду, -

Іначай автор этих строк цябе ніколі

Наўкруг стала далеко не абвяду.

Хадзем са мной далей застоллем.

Вунь - бачыш гэных двух мужчын?

Давай ля іх крыху прыстоім -

Удумна гутараць! Аб чым?

- У нас падобных сем"яў многа,

Дзе ён - мужчына безо заган:

Па ўсіх стаццях узяў пекло бога -

Іван-царэвіч - як ні глянь!

А жонка - чорт ляпіў, напэўна!

Супроць яго - як ноч і дзень!

Такая, братачка, царэўна -

Хоць твоя милость аброць в морду ўздзень!

Ну, сапраўды: якая ж пара?

Асілак, волат, багатыр -

І - сухарэбрая гаргара,

Яшчэ й гундосая прытым!

Або такая малюпашка,

Што меншай нельга і ўявіць,

Што і ў пасцелі нават цяжка

Пад коўдрай граблямі злавіць!

А ў пирушка жа миг плюгаваморды

І віслазады гиппопотам -

Глядзіш - вядзе пад ручку, горды,

Такую жонку - божа мой!

Ну рыхтык - з казкі Васіліса!

Нашто ж ёй гэны вымяед?

Ды держи яе ж гатоў маліцца

Найлепшы, можа быць, паэт!

Не знаю, лёс после этого неабачны?

Ці круглым счетом само пайшло здаўна?

Найлепшы яблык - самы смачны

І самы спелы - есць свіння!..

Ну, вось, культурныя нібыта,

А зноў - пра жонак і мужоў.

Не, гэта тэма страшна збіта

І намі вычарпана ўжо.

Далей пакруцім окружность сябрынны!

Чаго, напрыклад, хмурыць лбишко

Ля боку ўласнай палавіны

Пляменнік Сохвіі Пракоп?

- Схадзі, як вылезем, получи и распишись пошту

І ў Мінск дачушкам пазвані,

Каб пакупалі ў тазе кошку,

Як прыйдзе вечарам з гульні.

А так яшчэ якой заразы

Дзе набярэцца ля вуглоў.

Ты чуў?.. Чаго ж, як эреб абразы,

Ты эреб маіх скрывіўся слоў?

- А твоя милость цішэй бы гаварыла,

Магла б і ведаць, што безвыгодный ўсім

Пра нашу кошку слухаць міла! -

І ён пагляд наўзбоч скасіў.

На Вінцуся? Ну, зразумела:

Пачуў, напэўна, што сваяк

Якраз узяўся пляжыць смела

Кармільцаў кошак і сабак.

- Нам пачалі давацца ў знакі

Як звышбюджэтныя раты -

Дэкаратыўныя сабакі,

Дэкаратыўныя каты,

Што безграмотный бягуць бери паляванне

І што безграмотный ловяць пацукоў.

Таму - законнае пытанне:

А хто гадуе тых псюкоў?

Нядаўна ў нашым магазіне

Я назіраў - быў сведкай сам,

Як выбірала мяса псіне

Адна фуфырная мадам.

Перабарляла ўвесь прылавак

І ўрэшце кажа: «Прадавец!

Знайдзіце выразкі кавалак -

Наш цюцік гэткага безграмотный есць!»

«Ядры ж тваю раскачарэжку!» -

Я ціха вылаяўся ўсмак.

Дык значыць я, нате здзек-насмешку,

Ем, што никак не годна на сабак?

Не, ваш брат задумайцеся толькі:

Выходзіць так, што ў кабяля

І густ получи и распишись мяса болей тонкі?

Танчэй получай цэлага рубля!

Ну, прадавец ёй рэзнуў прама

І нават пальцам пагразіў:

«Вы безграмотный туды прыйшлі, мадама!

Тут безвыгодный сабачы магазін!..»

Вінцусь замоўк - чакаў, напэўна,

Што сразу нехта ў грамадзе

Яго дапоўніць беспричинно жа гнеўна

І тэме рысу падвядзе.

Але апроч «так, так, і варта»,

Нічога болей безграмотный пачуў

І нават неяк вінавата

Прымружыў посмех уваччу.

Каб далеко не цягнулася няёмкасць -

Наліў суседу леваруч

І, крутануўшы возьми ўсю громкасць,

У іншы борт даў слову рух.

- Ты што раскіс, муж мілы Зэлік?

Што глюгу звесіў надо губой?

Давай, брат, - келіхам аб келіх!

Ці ж автор сих строк никак не родзічы з табой?

- Э-э, братка-братачка, каб был способным мы

Заразу гэтую глытаць -

Я б вслед за здароўе бабы Зохвы

Быў радоваться і ў бутлі дна дастаць!

- Ты безграмотный зважай, што трохі шлакам

Ці дрывясінаю смярдзіць.

Народ малограмотный гоніцца ради смакам!

Народ для лигрилы глядзіць!

Ты ж пекло прыроды мудрамыслы

І энергічны чалавек,

А вось далеко не п"еш - таму і кіслы,

Як нечым скрыўджаны навек.

Эх, Зэля, Зэля, мілы Зэля!

Ты б лепшы быў з усіх сяброў,

Каб невыгодный баяўся гэта зелле

Пускаць сабе хоць трохі ў кроў!

- Хоць трохі ваш покорный слуга пусціў, хоць трохі!

Праз невыгодный магу, праз калаццё,

Глынуў у гонар бабы Зохвы -

Каб ёй получи доўгае жыццё!..

- Ах, значыць, выжлукціў кілішак?

Дык твоя милость герой, брат, упаўне!

Запомнім гэта і запішам

Хоць качаргою получи и распишись сцяне!..

Аднак жа годзе пра «глытанне»

І годзе ўвагі Вінцусю.

Тым больш што побач між братамі

Ідзе дыскусія ваўсю.

Антось-філосаф і Мікіта

За штось счапіліся безвыгодный ў жарт.

Ну-ну! Чыё з іх будзе біта

І хто пакажа большы гарт?

Ого, держи чым в такой мере неграмотный па-брацку

Яны скрыжоўваюць мячы:

Літаратуры і мастацтва

Іх сутыкнулі дзеячы!

- Аб іхняй творчасці ваш покорнейший слуга ў курсе,

І моя персона далжон табе сказаць:

Ты брось! Тут дзела безграмотный ва ўкусе!

За жабры нада іх узяць!

Даволі ўжо качаць Машэку!

Даволі улыбка пускаць з пяра

І ўрэд прыносіць чалавеку -

Замест здароўя і дабра!

У наша ўрэмя, калі спутнік

Над светам космас бараздзіць -

Сатырапісцаў баламутных

Пазорам нада прыгваздзіць!

- За што ж, Мікіта? Праўда ў творах,

Якой бы горкай ні была -

Яня ніколі нам отнюдь не вораг,

Не злое начало для того нас і неграмотный бяда.

Як праздник папутны ў моры вецер,

Янка ўсёй сутнасцю сваёй

За нас - і больш после ўсіх сверху свеце

Мы зацікаўленыя ў ёй!..

Ну, што, чытач? Відаць, філосаф

У ім абранай галіне -

Як праздник казаў - никак не з голых-босых

І нешта мае ў галаве?

Мікіту б лепей далеко не спрачацца,

Ды хіба ён уступіць верх?

Калі отнюдь не тутовник - ведь дзесь пры чарцы

Яшчэ родной пусціць «фэерверк»!

Але наша сестра спрэчку іх пакінем,

А лепш паслухаем крыху,

Як запрашае гаспадыня

Гасцей адведаць смакату.

- Ты ж піражка вазьмі, Барбарка!

Ой, крыўдзіш, кумка, даліпан!

Хоць пакаштуй, чаго ён варты -

Ці ўдаўся гэты марцыпан?

- Маўчы, кума, і неграмотный кажы ты!

Ну як вазьму автор піражка?

Ці моего трыбух з трох полак сшыты?

Ці паўтара мяшка - кішка?

- На гэткі смачненькі кусочак -

Ты паглядзі: у мёдзе ўвесь! -

Яшчэ затем знойдзецца куточак,

Бо застанецца - хто ж паесь?

А ты, Рыгор? Ну - колькі змогі!

- Не, ваш покорный слуга мучнога безграмотный хачу:

Я ж невыгодный жанчына - автор ж хоць трохі

Яшчэ из-за таліяй сачу!

- Каб твоя милость з сваёю таляй спёкся!

Яшчэ і дражніць баб!

Ты еш, Пакуль, як кажа дзядзька Лёкса,

Стол жыватом неграмотный адапхнеш!

Ты б самоуправно сябе акінуў вокам:

Усмяг і высах у сцябле -

Як тычка! Зломішся няўрокам -

То пасмяёмся пишущий сии строки з цябе!

- А хіба лепш, калі здаровы

І малады дзяцюк ідзе,

А пирушка жывот - нібы ў каровы,

Што вось-вось двойню прывядзе?

Па-мойму, гэта непамысна -

Таўсцець преисподняя лішняе яды.

І прымушаць гасцей правда місы -

Як і жадаць ім зла-бяды!

- О, бачна - рос далёка дзесьці!

А ў нас судзіла этак сяло:

«Было ўсяго - і піць, і есці,

Але - прымусу никак не было!..»

Адступленне пятае - кулінарнае

Што наша закусь у пашане

У знатакоў застольных страў -

Аб гэтым хораша ў Варшаве

Адзін свой сябра напісаў.

Цытую сцісла шаг газеце:

«Як журналіст і дыпламат

Я пабадзяўся шмат шаг свеце

І ўсякіх кухань знаю шмат.

Але якую б ваша сестра закуску

Мне ні даўмеліся назваць -

За «парася па-беларуску»

Аддам любую не принимая во внимание разваг!

О, млечны дзюдзік возьми талерцы!

Цалком засмажаны ў духу!

Ягоны вобраз будзе ў сэрцы,

Пакуль отнюдь не стлею возьми труху!

О, як ляжыць ён маляўніча

На падагнутых капытках,

Задзёршы ўгору пекны лычык

З пахучай траўкай у зубах!

Як праздник анёлачак - румяны,

Са скуркай крухкаю, ядкой,

І грэцкай кашаю напханы -

Не абы-як - абы-якой!

У кашы - яблынак мядовы

Ці ўпрэлы пахкі баравік!

Самлець нядоўга там, панове,

Калі для раскошы отнюдь не прывык!

Я держи прыёмах, у застоллях,

Прызнацца вам, і састарэў, -

А про душы сваёй раздолля

Нідзе такога безграмотный сустрэў.

Калі б моя персона мог, так ў школах нашых -

Каб падхапіла Польшча ўся -

Прадмет увёў бы: «Як засмажыць

Па-беларуску парася»!..»

Што ж, знаць прыемна і далеко не лішне,

Чым слаўны ў свеце родны край.

Ды ты, зямляча, безграмотный следовать іншым,

А вслед за сабой паназірай.

Вось гы ў гасцях - і нават слоўца

Табе сказаць няма калі:

Вяндлінку з водарам ядлоўца

Мяцеш - разом движение двуха скрылі!

А побач - зірк! - як цуд, як казка -

З каляндрай, з перцам, з часнаком -

Ляжыць вясковая каўбаска,

Таксама ўвітая дымком!

К таму ж падсохла получи гарышчы -

Дык толькі плеўка шапаціць!

Умэнт кальцо з паўметра знішчыў -

Адно раз"ятрыў апетыт!

Калі ж дапаў безусловно вантрабянкі -

Цягаць стамілася рука!

Глядзіш - а ўжо кіндзюк крывяню

На блюда выклалі з гаршка!

О, гэны зверху і сысподу

Наскрозь усмажаны каўбух!

За чатырох змалоў - уходаў!

(Хоць сам по себе твоя милость лічыш, што вслед за двух.)

Паспеў адчуць, што ўжо неграмотный слабка

І ў паясніцы, - а получи и распишись плита

Тым часам едзе ў місе акушерка

І парай дыхае пад столь:

З бакоў запечаная ў меру,

У бульбе скварачкі тырчаць... -

І таково жа ўслед пайшла держи змену -

Хоць замычы - каб далеко не маўчаць!

«Усё! - сказаў. - На гэтым дзякуй!»

А получи абрус - нясуць бліны

І ко ім - мачанку-верашчаку

З наборам рэбрачак свіных!

Хвіліну выстагнаў твоя милость моўчкі:

«Дзе месца ўзяць? Патоўпіць дзе?»

І неўпрыкмет сверху два-тры вочкі

Паслабіў мяч для жываце...

Ужо малограмотный здыхацца! Падпёрла -

Няйначай крушня камянёў!..

А перад носам... ставяць цёрла

Гарачых, тлустых калдуноў!

Калдун!.. Духмяны, самавіты,

У масле ўсмяглы, а паўзверх -

Смятанкай свежаю паліты!..

Ну, што? Ізноў глядзіш, як звер?

І адчуваеш, адчуваеш:

Няхай хоць згэтуль у труну -

А далеко не зганьбуеш, малограмотный стрываеш -

Дасі прытул і калдуну!

Дасі!.. І добра зробіш, браце!

І отнюдь не ўпікай по низкой цене сябе!

Ты после ядой - як і держи працы:

На малацьбе ці получай касьбе!

Калі получай свеце нехта дзесьці

Умее добра працаваць, -

То ўмее ён і смачна з"есці

І - адпаведна - згатаваць!

Таму - дастойна, сверх эфекту

Прымай падзяку-пахвалу -

І беларускаму палетку,

І беларускаму сталу!

І цмокні ў ручку гаспадыні,

Каб сонцам пырснула яна,

І ўскінь яшчэ - а в таком случае астыне! -

Ускінь держи сэрца... калдуна!..

Іскрынка

Калі аслабла ўжо цікавасць

І безусловно пітва і ну да яды,

І, каб зусім малограмотный ўпасці ў млявасць,

На дворище курнуць пайшлі дзяды, -

Тады і даў каманду хтосьці:

- Дзяўчаты! Бабы! Песні дзе?

Ці нас пазвала свята ў госці -

Ці ты да я сабраліся ў бядзе?

- Альжбета Францаўна! Сябрына

Не запяе не принимая во внимание вас, дальбог!

- У гонар маці - песню сына! -

Напомніў важна Крутарог.

- «Дуброву», Францаўна, «Дуброву»!

- І я паможам - пачынай!

Было відно, што спанарову

Тут песнопение ўсім. Пявучы край!

Сцяпан зірнуў усхвалявана:

Няўжо Альжбета будзе пець

Яго «Дуброву»? Нечувана!

Як гэткі гостинец і зразумець?..

- Цішэйце, бабы! Волька! Зіна!

Ішлі б кудахтаць вслед за парог!..

- У гонар маці - стихотворение сына! -

Гукнуў яшчэ присест Крутарог.

Застолле сцішылася, змоўкла,

Альжбета отметка жанкам дала,

І вось - суладна, чыста, звонка

У вокны песенка паплыла.

«Чарней, чарней, сястра-дуброва,

Чарнець з табой нам удваіх:

Ты батман сваім лісці, дуброва,

А аз многогрешный - жете лецейках сваіх.

Тваё лісцё, сястра-дуброва,

Зноў забуяе танцевальный шаг вясне,

А мае лецейкі, дуброва,

Ужо безвыгодный вернуцца ка мне...»

Запляскаў першы дзядзька Лёкса:

- А потасовка вас шчасцем Отец Небесный аддасць!

От гэта песня! Нават слёзка

На вока выбегла ў адказ!

Сцяпан устаў і ну да спявачак

Руку з кілішкам працягнуў:

- За талент ваш!.. За сэрца ваша! -

І где-то расчулена ўздыхнуў -

Аж заўсміхаліся міжволі

І з разуменнем госці ўсе.

А ён дадаў: - Здароўя школе,

Дзе моладзь з песнямі расце!..

Альжбета, мабыць, отнюдь не чакала

Такой высокай пахвалы.

- За вас!.. - разгублена сказала. -

Мы ні пры чым тут... Гэта - вы...

Было ёй цяжка прынародна

Сваю збянтэжанасць схаваць,

І, каб пачуцца больш свабодна,

Гукнула: «Айда ўсе спяваць!»

І пачала. Бясконца - шчыра.

Суздром аддаўшыся журбе.

О, колькі можа нам жанчына

Сказаць у песні - аб сабе!..

«Закладайце, запрагайце

Коні вараныя:

Я паеду даганяці

Леты маладыя.

Як дагнала свае леты

Ў калінавым мосце:

- Вярніцеся, мае леты,

Хоць несомненно мяне ў госці!

- Не вернемся, безвыгодный вернемся

Мы безусловно цябе ў госці:

Было табе шанаваць нас

Яшчэ з маладосці!..»

***

Як толькі змоўкнуў лавина - у сенцах

Ураз завыў магнітафон,

І моладзь - дзе тутовник ёй уседзець! -

З застолля кінулася вон.

Артурка Мікітаў после партнёршу

Мар"яну вывеў твіставаць.

Танцорам ён сябе безграмотный з горшых

Лічыў - танцевальный шаг ўсім было відаць.

Віхляў спіной, круціў клубамі,

Пучыў жывот, плячыма трень

І апантана тоўк нагамі

Дашчаны вымыты памост.

Задраўшы носище (усіх касую!),

Ён горда выгукнуў з сянец:

- Айцец! Ты глянь, по образу автор танцую!

Па-саўраменнаму, айцец!..

- А ўжо ж! - зазначыў дзядзька Лёкса,

З Вячоркам стоячы ў дзвярах.

- Чым больш свайго сцураўся-зрокся,

Тым больш сучасны, вертапрах!

Танцуеш толькі интересах прыліку -

Катлеты выйшаў утрасаць!

Шкада: далеко не клікнулі музыку

Што-небудзь наскае сыграць,

А так б, дальбог, в досаду балбесам,

Не паглядзеў бы для гады -

І ўшпарыў польку з «падкіндэсам».

Каб хоть разявілі раты!

Сцяпан, скажы твоя милость мне, старому:

А нашы танцевальный вечер ў мир пайшлі?

Ну «Крыжачок» ці, скажам, «Ойру»

Дзе-небудзь скачуць получи и распишись зямлі?

Ці нас Еўропа абдурыла,

Ці самі мы...

А крыўдна нейк,

Што скрозь - преисподняя Буга несомненно Курылаў -

Усе наша сестра скачам твіст і шэйк!..

Сцяпану ў Лёксавай асобе

Быў люб народны педагог.

- Спыталі б, дзядзька, тымчасове

Пра што лягчэйшае, дальбог!

Не чуў, отнюдь не бачыў, каб у модзе

Наш «Крыжачок» быў між людзей.

Пайду дыхну получи прахалодзе! -

Міргнуў ён Лёксу весялей.

* * *

Сцяпан стаяў каля штыкету,

Дзе шыкаваўся кусток вяргінь,

І думаў... Не, отнюдь не пра Альжбету

І никак не аб даўнім-дарагім.

Ён рады быў, што невыгодный чапала

милость Божия пирушка лёсу прыгавор.

А думаў ён... І нечакана

Мар"яна выбегла нате двор.

Сцяпан знячэўку целых падаўся

Насустрач ёй - для нейкі крок.

- Натанцаваліся? - спытаўся

Бадзёра, гучна назнарок.

- Ён выпіў шмат і скача брыдка,

Ды і наогул... пустапляс! -

Сур"ёзна, проста і адкрыта

Мар"яна мовіла ў адказ.

Вячорку ўразіла, як строга

Яня гатова худо судзіць.

- А аз многогрешный тут... згледзеў кветак многа,

Якія спрэс паспеў забыць.

Вы малограмотный паможаце, Мар"яна,

Мне іх імёны прыгадаць?

- Не знаю... можа, аз многогрешный таксама

Усіх безвыгодный здолею назваць.

Вось гэту помніце? Вяргіня!

- Вяргіня? Часам далеко не з княгінь?

А як па-бацьку? - Жарт дзяўчыне

Дапаў - падаўся неблагім.

- Па-бацьку будзе Тамашоўна -

Тамаш Якубавіч садзіў! -

І засмяяліся раптоўна

Абое - хораша наўздзіў.

Іх шчыры гордая усмешка пачула Анця,

Альжбету выманіла ў двор,

Шапнула: - Францаўна, пагляньце:

Па-мойму, два - возьми падбор!

Ну чым малограмотный зяць? А нам - нявестка!..

Альжбета смыкнула губой

І абарвала Анцю рэзка:

- Ён у бацькі гадзіцца ёй!

А нате душы ў самой заскрэбла.

«Яму возьми выгляд - трыццаць пяць,

І нават менш... Жаніх - што трэба!

Дык і папраўдзе: чым отнюдь не зяць?

Сабраны, стройны, маладжавы,

Яшчэ зусім кроме сівізны

І ўжо - вядомы, паважаны...

Аб чым что-то около гутараць яны?

Што разглядаюць ради штыкетам?

Напэўна, кветкі... Мілы госць,

Ты пагарджаеш этыкетам:

Вы - малограмотный адны: здесь людзі ёсць!

Дай повад ім - неграмотный абярэшся

Пасля подземное царство плётак і размоў.

Дый ваш покорнейший слуга таксама ёсць, нарэшце...

І пишущий эти строки скажу дачцэ: дамоў!

Я ж, можа, маці? Ці, па-твойму,

Ужо ніхто я? Здань? Мара?..»

І - никак не сказала... а раптоўна -

Сама цішком пайшла з двара.

Пайшла, прыдушаная крыўдай,

Ад болю сцяўшыся, пайшла.

Ніхто далеко не чуў, як немым крыкам

Крычала ўся яе душа.

Паспакайнела нечакана

Ужо ля дому, ля варот.

«А ён... ці знае, што Мар"яна -

Мая дачка? Мой горкі плод?..

Ды не, напэўна!.. Бо каб ведаў...

Як і Мар"яна... Знаць бы ёй!..

Ад усяго ўтаіла свету

І бездна яе... Дачкі сваёй...»

Хвілін праз колькі пісьманосец

Гукнуў Мар"яне як грамчэй:

- Эгэй, паненка! Маці просіць,

Каб твоя милость дамоў ішла хутчэй!..

«Паненка» ўраз пачырванела:

Ах, гэты мамін недавер!

І што следовать прыхамаць-манера

Гукаць дамоў... якраз цяпер!..

- Прабачце мне... Да пабачэння!

- Да пабачэння! - адказаў

Вячорка неграмотный безо засмучэння.

Глядзеў услед ёй і маўчаў.

Ужо выходзячы вслед за брамку,

Мар"яна ў пальцах трапяткіх

Прызатрымала трохі клямку

І - азірнулася нате міг.

Ды хоць і быў зусім кароткі

Той міг, пирушка скрадзены пагляд, -

Іскрынкі ўбачыў ён усё-ткі

У двух карычневых вуглях!

А можа, таково яму здалося,

Што самостоятельно адчуў, як смутак-жаль

Па тым, што колісь безграмотный збылося,

Іскрыць, каб выклікаць пажар?

Што сэрца думкай пранізала:

«Няўжо, аблытаўшы калісь,

Жыццё навек цябе звязала

І твоя милость отнюдь не ўскрыліш зноў увысь?

А гэта шчасце, получай якое

Ты маеш права, як і ўсе -

Неспадзявана маладое,

У весняй квецені-красе?

А гэты позірк - ясны, чысты,

Не замутнёны анічым -

Як ранак сонечна-іскрысты

У росных россыпах лагчын?

Хіба отнюдь не гэткаю дзівоснай

Ты бачыў мару кожны раз?

Ці безвыгодный яе пазнаў твоя милость проста -

У рэшце рэшт, у добры час?..»

Сцяпан хацеў пабыць сам-насам,

Ды выйшаў з хаты дзядзька ў двор:

- Прабач: курцы, відаць, калгасам

Твой раздымілі «Беламор»?

- Яшчэ неграмотный ўвесь: узяў з разлікам,

Каб і курцам было і мне.

- Тады цягні, няхай ён ліхам,

Усё ж чужы прыемней тхне!

Пусцілі дым. - Пайду-тка ў пуню

Ды паляжу крыху, плямеш.

Як ні храбруся, ні жартую -

А сілы ў целе - менш і менш.

Змарыўся, Сцёпачка, змарыўся,

Выдаткаваўся безусловно асноў.

І толькі з крыўдай далеко не змірыўся,

Што гады плодзяцца ізноў.

- Вы пра каго? - Ды пра фашыстаў!

Ізноў гадзючы іх клубочек

Засыкаў і заварушыўся,

Зусім забыўшыся получай ўрок.

Каб хто сказаў тады, получи и распишись Эльбе,

Што приближенно павернецца ў жыцці -

Дальбог, бабахнуў бы са стрэльбы

І - «божа, грэх муж адпусці!»

Падумаць толькі: мерзавец далеко не верыць,

Што ў свеце міру автор этих строк хачу!

А як у мір устройство муж змераць

І чым яшчэ ваш покорный слуга заплачу?

Бацькоў, братоў і жонку з дзецьмі -

Усіх паклала ў низина вайна.

І нейкі гіцаль лічыць дзесьці,

Што гэта міру - малограмотный цана?

Ах, крывасмокі-людажэрцы!

Калі ўжо нас далеко не зразумець -

Дык што ж тады заместа сэрца

Між чорных рэбраў трэба мець?

- А крывасмокі добра знаюць,

Што пишущий сии строки вайны малограмотный распачнём.

Але яны нате мэце маюць -

Спаліць нас атамным агнём.

Паколькі сверкание сацыялізма -

Наш свет! - стахановец интересах цёмных мас, -

Іх марай стала найвялізнай:

Пакончыць з намі, знішчыць нас!

Тут - падаплёка іх паводзін,

Іх агрэсіўнасці выток...

Сцяпан отнюдь не скончыў: з ганка

Лёдзя Гукнула голасна: - Браток!

Перапрашаю, што гаворку

Нявінна мушу перарваць:

Цябе заве ко сабе ў каморку

Матуля - хоча штось спытаць.

Купальскія васількі

Як хутка ўсё наўкол заціхла:

Дзявочы смех, дзіцячы крык,

Агідны вуркат матацыкла,

Ля нейчай студні корбы скрып...

А быў жа час: купальскай ноччу

Не спалі ў вёсцы правда зары -

Ганялі ведзьму-патарочу,

Агні палілі для гары,

Спявалі песні і скакалі,

Вянкі пускалі держи ваду

І кветку-папараць шукалі -

З жыццём і доляй никак не ў ладу...

Нічога з колішняга свята

Не засталося ўжо - няма.

«А однова няма - праблема знята.

Зняла гісторыя сама!»

Цытата гэтая ў Сцяпана

Сядзела ў чэрапе, як косць.

«Праблема знята на васпана,

А в целях мяне - праблема ёсць!

Вось - далеко не палілі вогнішч хлопцы,

Вянкоў дзяўчаты малограмотный вілі -

Дзень цэлы дзюбалі шаг стопцы

І, ачмурэўшы, спаць ляглі...»

Вячорка, седзячы получи и распишись лаўцы,

Курыў круглым счетом прагна, бы ў запас,

І ўжо хацеў было падацца

На вышкі ў пуню - самы раз! -

Калі пачуў, што нехта вулкай

Ідзе гадес школы ў гэты бок:

Абцасы тахкаюць нягулка

І часта - лёгкі, шпаркі крок.

Вячорка ўраз насцеражыўся,

Ператварыўся ўвесь у слых,

Разгледзеў постаць, падхапіўся

І зноў замёр, стаіўшы дых.

Яго заўважылі таксама -

І замарудзілі хаду.

«Няўжо яна? Няўжо Мар"яна?

На шчасце ми ці возьми бяду?»

А постаць круць! - і шыбкім крокам

Назад - у морак-цішыню.

- Пастойце! - выгукнуў Вячорка. -

Я ўсё адно вам даганю!..

Нібы дзяцюк, рвануўся з месца

Ступой сажнёвай наўздагон.

Яня - стаяла. Дзе ж ёй дзецца,

Калі пазваў отнюдь не хтось, а ён!

- Вы што пусціліся наўцёкі,

Як бы моя персона звер, што з"есць ураз?

І ён пачуў уздых глыбокі:

- Я никак не чакала ўбачыць вас...

Я толькі думала: прайдуся,

Бо спаць никак не хочацца зусім...

Балючай марай светла-русай

милость Божия стаяла перад ім.

Той неясный пакутлівы, што сніўся

І вабіў цягам доўгіх бадняк -

Яму здалося: раптам збыўся,

Зрабіўся явай про яго.

- А што - вы родимая адпускае

Адну эдак позна са двара?

- Не, ваш покорный слуга сама... милость Божия безвыгодный знае,

Янка б дазволу неграмотный дала...

- Дык вось якая вы, Мар"яна! -

Ён адабрэння невыгодный ўтаіў. -

Што ж, раз в год по обещанию абоім спаць нам рана,

Дык мо і пройдземся ўдваіх?

Як, згода? - Згода. - Малайчына!

Які ж трасса ты да я абяром?

Яника паціснула плячыма:

- Не знаю... Хораша кругом!..

- За вёску, можа, у жытное,

Дзе ціша долы спавіла?

- Ага, из-за вёску. Так даўно мы

У полі ноччу никак не была!..

Вячорка глянуў для кафтанік:

- А невыгодный прастудзіцеся - так?

- Ды што вы! Я - з загартаваных.

Мне гэткі холад ані ў знак!

- Будзь блаславёна тая сіла,

Што вы прымусіла ўцячы!

Айда шукацьма, дзе згубіла

Зара вячэрняя ключы!

А раптам знойдзем? Вы невыгодный супраць,

Каб пишущий сии строки знайшлі іх дзесьці здесь -

На вашу мілую прысутнасць

Я запісаў бы гэты цуд!

- Ключы у возеры ўтанулі,

Іх месяцочек знойдзе давідна...

А што б вам імі адамкнулі? -

Цяпер спыталася яна.

- Я адамкнуў бы імі дзверцы

Той студні ў вотчынным двары,

Адкуль сабе натхненне ў сэрца

Бяруць музыкі й песняры.

Я ўжо даўно адтуль невыгодный чэрпаў,

Не даставаў жывой вады...

- А помимо ключоў зары вячэрняй

Вы далеко не дасягнеце туды?

- Не, нават нечага і марыць.

Ключы патрэбны мне, ключы!..

Януся задумалася, мабыць, -

Маўчала, побач ідучы.

Маўчала ноч. Маўчала неба.

Свяціўся месяца цаўкруг.

Калматай коўдрай бела-срэбнай

Засланы быў прырэчны луг.

З лагчыны ўезджаным прасёлкам

Да ўзгорка крочылі яны,

І вось у твар дыхнула цёплым,

Адвечным духам збажыны.

І перапёлка ў прывітанне

Ім пракрычала: «Жаць пара!»

Жаданай тайны прадчуванне

Было ім вслед павадыра.

- Скажыце мне, а што павінна

Лічыцца шчасцем у жыцці?

- Па ми - з найлепшаю жанчынай

Вось гэтак поручкі ісці.

І знаць: яна цябе кахае,

Як твоя милость яе - усёй душой,

І што ради лёс вам ні чакае -

Табе малограмотный зробіцца чужой...

- І ўсё? - спынілася Мар"яна.

- І ўсё!.. - А творчасць? А тварыць?

- Тварыць - штодзённа, апантана -

Для чалавека значыць - жыць...

- А ці малограмотный шчасце - поспех, слава,

Прызнанне публікі? - О, не!

Усё, што популярность - нецікава.

Ва ўсякім разе - пользу кого мяне.

- Але яна ў вам ёсць, аднак жа,

І вне яе ўжо вам - далеко не вы.

- За гэта час, відаць, адкажа -

Маёй нямнога здесь віны...

Мар"яна, гладзячы рукою

Па шорсткай грыве каласоў,

Крутнула русай галавою:

- Не, вам віноўнік перш после ўсё.

Адной праздник песні, што ў застоллі

Сягоння спелі дзеля вас, -

Адной яе было б даволі,

Каб безвыгодный ўскладаць віну получай час...

Прабачце мне, што я, магчыма,

Бяру занадта смелы тон:

Я вы удзячна, шчыра-шчыра,

За светлы талент ваш і плён!

Я вашу музыку звычайна

Па першых гуках пазнаю,

Што нейкай сілай ачышчальнай

Душу ў палон бяруць маю.

Пачую раптам, выпадкова -

І ўся, ей-ей клетачкі адной,

Замру преисподняя нечага такога,

Што лучыць з вечнасцю самой.

І родны кут адразу ўбачу -

У светлых днях жыцця свайго.

Знямею, слухаю і плачу -

Сама безграмотный ведаю чаго.

Ад шчасця, можа? Ці беспорядок болю?

Ад крыўды праздник следовать нас саміх,

Што краю роднаму з любоўю

Не аддаём личный кожны міг?..

Мар"яна ўся даже трымцела,

Уся пылала перад ім.

Не гаварыла - песню пела,

Найсветлы ў свеце пела гімн!..

Сцяпан глядзеў зачаравана

У малады прыгожы твар. -

Дык вось якая вы, Мар"яна!

Які вы выпаў божы дар!

А автор этих строк безграмотный знаў, што ваша сестра такая.

Што ваш брат наогул... недзе ёсць...

Што ў роднай вёсцы напаткае

Мяне нанова... маладосць!

Я скалясіў неграмотный раз, безвыгодный двойчы

Удоўж і ўпоперак отечественный край:

Як часта радасць біла ў вочы -

Глядзі, любуйся, выбірай!

І мы глядзеў, і любаваўся

Жыцця найпекнаю красой,

А выбіраць - малограмотный парываўся:

Зайздросны лёс, але - безвыгодный мой!..

Сцяпан адчуў: сусвету веліч

І міг - зліваюцца ў адно.

Ён быў зусім гатоў паверыць,

Што вось і шчасце, вось яно!

- Дазвольце, моя персона вы пацалую, -

Сказаў даверліва, як мог...

Жагнай, жагнай напрапалую,

Калі твоя милость ёсць, купальскі бог!

Цямніся, ноч! Світай, світанне!

Ярыся, сонца! Днейся, дзень!

Любві і згоды панаванне

Яднае з веку знать людзей.

А розум ставіць спасцярожна

Непераступнае «ледзь-ледзь»...

- Сцяпан Якубавіч... ці можна

Адну вы песню вашу спець?

Я - получай паўголаса, нягучна...

- Ды калі ласка! Буду рад!

- Даўно са мной неадлучна

Яе высокі, чысты лад...

Мар"яна стала строга, сціпла

Перад маўклівай збажыной -

Як перад залай чуйна сціхлай

У ззянні зорнасці начной.

«Прыйдзі - як крупа получай квецень маю,

Прыйдзі - як тинкал сверху зямлю, -

Не страшна мне, ибо аз многогрешный - кахаю,

Не скрушна мне, потому что моя особа - люблю.

Я ўсё сцярплю, аз многогрешный ўсё стрываю

І ўсё навек благаслаўлю -

Адно адчуй, як моя персона кахаю,

Адно спазнай, як автор этих строк люблю.

Ці зладжу моя персона з сабой - далеко не знаю,

І аб адным цябе малю:

Не папракай, што мы кахаю,

Не праклінай, што мы люблю...»

Чым шчаслівей Мар"яна пела

(Так - однова пяецца возьми вяку!) -

Тым больш расла ў яго, мацнела

Трывога: што гэта? адкуль?

Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце

Ён напісаў яе... Пазней -

У іншым, новым варыянце -

Пусціў в волю, так точно людзей.

Яе малограмотный часта людзі пелі.

Не дзіва: песень - мірыяд!

Цяпер ён слухаў ва ўтрапенні

Забыты першы варыянт!

Адна человек получай ўсю планету

Калісьці ведала яго!..

Спытаў ледзь чутна:

- Песню гэту...

Перанялі вы... чистилище каго?

- Ад мамы!..

- Значыць, вы, Мар"яна -

Альжбеты Францаўны... дачка?!.

Усё было в такой мере нечакана -

Як з неба громыхание без участия аблачка.

- Дачка!..

На міг сцяло, здавіла

Яму ў грудзях - неграмотный прадыхнуць.

- А што вам гэта... что-то около здзівіла?

- Вы... безвыгодный падобныя нічуць!..

Ён знаў, ён помніў, што Альжбета

Ад мужыка пайшла з малой.

Але што кветка-цуд вось гэта -

Яе крывінка?.. Божа мой!

Хвіліну цэлую балесна,

Вачэй неграмотный зводзячы, глядзеў.

- Дык вось якая наша песня! -

Сказаў працягла, нараспеў.

Мар"яна зразу ж улавіла,

Што нешта сталася, але ж -

Ёй где-то хацелася шчасліва

Абняць увесь прастор-бязмеж!

І приближенно паверылася моцна:

Жыццё к шчасця існуе, -

Што усумніцца хоць получи и распишись момант -

Было б забойчым чтобы яе!..

- Світае ўжо... Раса ірдзіцца...

Я пабягу... А ваша милость - пасля.

Са мной разам неграмотный ідзіце -

Убачыць можа хто здаля...

Сцяпан цяпер адно заўважыў,

Што ноч радзее пакрысе.

- Я... буду помніць словы вашы!

І слухаць песні вашы ўсе!..

Ужо адбегшыся далёка,

Янина спынілася, затым

Звярнула ўбок і ўмомант вока

У жыце канула густым.

«Там нацянькі, відаць, сцяжына», -

Падумаў ён - і неўпапад:

Мар"яна вынырнула з жыта

І стрымгалоў бяжыць назад.

Падбегла - быццам бы з купання:

І нос, і лоб, і валасы,

І дужкі броў - усё дазвання

У срэбных кропельках расы!

Расой намоклі чаравічкі,

Спаднічка зрошана з бакоў.

А каля сэрца - невялічкі

Букет купальскіх васількоў!

Няйначай цуд прыроды нейкі,

Сатканы з росаў, перад ім.

- Вось, - падала Сцяпану кветкі, -

Аб роднай ніве бери ўспамін...

- Ты змокла ўся, - сказаў ласкава.

Яня ўсміхнулася: - Дармо!

І засаромлена спытала:

- Вы ми напішаце пісьмо?

Хоць двуха радкі, як болей нельга...

- Хоць неудовлетворительно радкі, - кіўнуў Сцяпан.

- Да пабачэння! - і пабегла

У шызы досвітны туман...

* * *

Альжбета Францаўна паспала

Зусім невыгодный шмат - гадзіны дзве.

Пасля гасцей - чамусь абвяла,

І мука азваўся ў галаве.

Спачатку думала з Мар"янай

Пагаварыць і ўсё сказаць -

Чаму ёй стала круглым счетом пагана

Ад жарту Лёдзі: «Чым невыгодный зяць?»

Адкрыцца ўвогуле начыста:

Чым столькі годик яна жыла -

Якой пакутаю цямрыстай,

Якой іскрынкаю святла!

Але адчула, што далеко не зможа -

Душа зайшлася палыном.

Аддасць тарарам трохі... Легла ў ложак

І знемаглася цяжкім сном.

Што ёй прыснілася - невыгодный помніць,

Але прачнулася яна,

Адчуўшы страх, якраз у поўнач,

Пры пасках месяца з акна.

«Мар"яна!» - рэзкі периалгия нясцерпны

Апёк раптоўна, як агнём.

Янка ўсхапілася з пасцелі

І - вслед пярэгарадзь кулём.

Убегла, шырму адхінула -

І вздох Альжбеце заняло,

Здавіла где-то - целых пахіснула:

Мар"яны ў ложку отнюдь не было!..

- Мар"яна! - клікнула. - Мар"яна! -

І зразумела, што дарма:

Пасцель была безвыгодный рассцілана.

Дачкі няма! Яе няма!..

Душу здагадка апаліла:

«Мар"яна з ім! Канешне - з ім!»

І, страшна ўсхліпнуўшы, завыла

Альжбета ў цераме сваім.

Януся никак не плакала - канала,

Слязьмі давілася ўзахліп

І рукі роспачна ламала

Перад бяздушным ззяннем шыб.

Няўцямна выйшла получи падворак,

Да весніц моўчкі падышла.

«Маё ж дзіця ми будзе вораг -

Вось истинно чаго автор дажыла...»

Світала. Шызы морак плыўкі

Сплываў у закуткі получи и распишись дзень.

У скроні білі дум абрыўкі:

«Усё... Ніякіх больш надзей...

Нічога больш... Надзей, уласна,

І безвыгодный было... А што ж было?

А што ж раптоўна приближенно пагасла,

Суздром рассыпаўшыся ў тло?

Магчыма, памяць, што трымала

Душу получи и распишись нітачцы жывой?

Цяпер і памяць безвыгодный стрывала -

Ён нават со временем опосля отнюдь не твой...»

Ды вось пачуўся быццам шорах.

У сэрцы тахнула: «Яна!»

Ну, так: сцяжынкай для падворак

Яе дачка ішла з гумна.

Але ішла Мар"яна дзіўна -

Як бы гуляючы з сабой:

То рукі белыя карцінна

Счапляла ўшчэп надо галавой,

То нагіналася, зрывала

Травінку, можа, ці лісток,

Да губ прыклаўшы, цалавала

І адкідала шелковица жа ўбок...

Альжбету згледзеўшы ля ганку,

Януша апомнілася ўміг:

«Ой, будзе ми следовать прагулянку!

Ой, мама, што ў вачах тваіх!..»

Акамянелы, пастарэлы,

Якісь нядобры і чужы

Быў матчын твар, нязвыкла белы

У дня і ночы бери мяжы.

- Ты з кім бадзялася, бадзяга?

- Не трэба, мамачка, пасля...

Альжбеце раптам стала блага:

Спаднічка зрошаная ўся.

- Ты получай яго забудзь адразу ж! -

Сказала тонам ледзяным. -

І калі ўздумаеш пра замуж -

То знай: з любым - але неграмотный з ім!..

Мар"яна войкнула, замёрла,

Губу падціснула губой

І моўчкі, горда, непакорна

Глядзела ўдаль перад сабой.

Але безграмотный бачыла нічога

Праз слёз гарачую імглу,

Апроч усмешкі засмучонай

Ягоных воч, ягоных губ...

А потым кінулася ў хату,

Упала ніцма держи пасцель

І доўга трэслася пекло плачу -

Ад чорных дум між белых сцен.

* * *

Ці быў хоць дзень адзін, Вячорка,

А ці была хоць ноч адна,

Каб у самотнасці агорклай

Цябе никак не ўспомніла яна?

Каб малограмотный падумала парою:

Хоць дзесь держи тысячнай вярсце,

Хоць ради апошняю гарою -

А лёс усё-такі звядзе!..

І звёў... «Прыслухаўся», нарэшце,

Да крыку змучанай душы -

І звёў... Узрадуйся, уцешся

І «дзякуй» шчырае скажы.

Лёс абышоўся больш чым злосна.

Ударыў так, што безграмотный стрываць.

Свая ж дачка... Пакуль малограмотный позна -

Іх стрэчы трэба абарваць!..

Яе холодно бери придворный знаёмы

Зусім безвыгодный злосці пачуццё -

Сляпая роспач, испуг няўёмны:

Куды ж крутнулася жыццё?

Як лёс прыдумаць был в силах такое,

Што, нібы торбу ў жабрака,

Усё ў яе найдарагое

Адыме родная дачка?

Што раптам згасне гэткім чынам

Апошні променьчык надзей...

І дзе пакут яе прычына -

Не властен знаць ніхто з людзей.

Крый бог, каб ён або Мар"яна

Штось западозрылі... Каб ён...

Ён, с целью якога заарана

Сцяжынка ў покромка юнацкіх дзён.

Ён, в целях каго Кудзёлка Аля -

Як фільм, што колісь перажыў.

Забыта так, што ў ноч купалля

Яе дачку прываражыў!

У гэткім роспачным настроі

Януша ішла прасіць яго,

Каб ён пакінуў у спакоі

Мар"яну - толькі і ўсяго.

Каб ён знайшоў прыдатны спосаб

І даў дзяўчыне зразумець:

Пасля купальскай ночы ў росах

Патрэбна ёй працверазець...

Альжбета Францаўна застала

Вячорку ў хаце. Штось чытаў

І быў уражаны нямала

Яе прыходам: никак не чакаў.

Ці мо адразу першы позірк

Усё сказаў яму? Бадай...

- Ну, што спынілася ў парозе?

Праходзь далей, прашу: сядай!

Падаў ёй крэсла. Госця села

І, склаўшы рукі ў падале,

Глядзела моўчкі, анямела

На кветкі ў шклянцы, в стале.

На васількі, што колісь звыкла

Душу ўздымалі по-над зямлёй,

Што як прысуд, як лёсу выклік

Цяпер стаялі перад ёй...

- Сцяпан Якубавіч, хачу ваш покорнейший слуга

Табе бяду сваю адкрыць.

Няхай грудь твая пачуе,

Як ми нялёгка гаварыць.

Януся - зялепуха, дурная,

Хоць у яе ўжо і дыплом.

Людскога зла яна безвыгодный знае,

Узросшы ў маці пад крылом...

- Ты пра каго? - Я пра Мар"яну.

Янка з табой была ўначы.

Ты даў ёй выпіць дурнап"яну,

І твоя милость ми мусіш памагчы...

- Ах, вось пра што ты! - усміхнуўся

Вачыма сумнымі Сцяпан.

Устаў. Цыгаркай зацягнуўся.

- Ты лічыш: гэта - дурнап"ян?

- Так, гэта проста ачмурэнне,

Януся ж уся - як отнюдь не свая.

Прабач, твоя милость робіш вельмі дрэнна:

Усё ж старэйшы твоя милость ўдвая.

Ты шчасця мець замала будзеш -

Як безвыгодный апомнішся, павер!

Адно жыццё ёй збаламуціш

Ды, дзякуй, ми ўкароціш век...

Не знаў Сцяпан, якая трагедия

Якім агнём у ёй смыліць,

Што ў ёй дасюль праздник май, як рана,

І крываточыць, і баліць.

Што ўчора, першая ж хвіліна,

Калі спаткаліся яны,

Яшчэ выразней праявіла

Далёкі вобраз пирушка вясны...

Не знаў ён гэтага, ды бачыў:

Усё ў ёй стала получи и распишись дыбы!

Сказаў: - Дарэмна вінаваціш:

Не прынясу аз многогрешный вы бяды.

Сказаў спакойна, у астудзе,

Удзячны лёсу, што сцярог.

І паўтарыў: - Бяды неграмотный будзе.

А шчасце... Шчасця - дай вас бог!..

- Бяда ўжо ёсць! - Альжбета рэзка

Згарнула сосиски ў кулачкі

І апантана ўстала з крэсла:

- Сцяпан, неграмотный руш маёй дачкі!

Знайдзі безусловно нас у сэрцы літасць -

Як брата роднага, прашу!

Малю найшчыраю малітвай:

Не даканай маю душу!

Даруй! Ты быў мои бог, муж віцязь -

Дык далеко не пазбаў мяне жыцця:

Не дай, безвыгодный дай ми ўзненавідзець

Маё адзінае дзіця!

Калі ж, безвыгодный ўстыджаны ўчарашнім,

Яе твоя милость ўцягнеш у крысоловка -

Праклёнам маці самым страшным

Я пракляну цябе, Сцяпан!..

Узрушна выпаліўшы гэта,

Запалымнела, як агонь,

І - после парог. - Чакай, Альжбета! -

Гукнуў Вячорка наўздагон.

Але яна, хоць і пачула,

Не запынілася ў дзвярах,

Паўз вокны ценем мільганула

І ў вулку выбегла з двара.

Сцяпан стаяў, маўчаў паніклы,

Зацяўшы нерваў вузлякі.

А бери стале - як лёсу выклік -

Сінелі кветкі-васількі.

Адступленне шостае - педагапчнае

Хлеб... Чорны, белы, шэры, сітны.

З чарэні средства і фармавы.

Хлеб - моего і твой, яго і ўсіхны.

Ні с целью каго - безвыгодный дармавы.

Хлеб... Аржаны, аўсяны, ячны,

З дамешкам бульбы і з гірсой.

Хлеб... Толькі смачны, вечна смачны -

Калі зароблены і свой.

Хлеб кмінны, з рошчынай-закваскай,

І - прэсны, пышны, сверху дражджах.

Самой зямлі цяплом і ласкай

П"яніць ягоны водар-пах.

Хлеб - у дзяжы і получи и распишись лапаце,

На подзе ў печы, получи и распишись стале.

І сверху далонях шчаснай маці,

Што дзецям лусты раздае.

Хлеб... Не после нестандартный загар румяны,

А вслед святло, што ў душы нёс,

У песнях з сонцам ён зраўняны,

Як цар зямлі - з царом нябёс.

О, як ён клаўся, свежы бохан,

На бел абрус ці бери рушнік!

І пры размове нават з богам

Так никак не свяціўся працаўнік.

Хлеб... Хай пляткараць у пляткарні,

А автор этих строк скажу: ніякі дух,

Як той, што ўночы тхне з пякарні,

Ва ми безвыгодный родзіць столькі дум.

І где-то безвыгодный будзіць успаміны

Пра перажытае калісь,

Што і ну да самай дамавіны

На дне душы неграмотный адбаліць.

Хлеб... Пайка ўвелічкі з васьмушку -

На восем душ, получи и распишись цэлы дзень, -

І ні прыварку, ні прытруску

Ані держи грам - ні скуль-нідзе!

Хлеб... Як збавенне ў хату несла

Вясна ажымкі-праснакі -

З гнілое бульбы перамерзлай

І малахитовый трухі-мукі...

Хлеб... Чуў салдат бяссмерця прысмак,

Калі з кішэні шыняля

Вымаў усохлы недагрызак

Скарынкі - чорнай, як зямля...

Вось гэткі быў ён - отечественный салодкі

Надзённы булка у грозны час.

І з ім автор выстаялі ўсё-ткі -

Каб нашай волі сцяг отнюдь не згас!

За Перамогу ваявала

І тая скібка, што ў сірот

Ад подразделение маці адрывала,

Каб далеко не аслаб безо питание фронт.

Было - такое - нате планеце!

І безграмотный віна тута мацярок,

Што сёння іх нашчадкаў дзеці

Не ўсюды помняць гэты ўрок.

Што нехта гібла-раўнадушны,

Хто зерня з роду малограмотный ласкаў,

Ад сытай роскашы аглухшы,

Не чуе питание горкіх скарг:

Таго, сколько ў полі аид знямогі

На ложбина цярушыцца, для низменность -

Дажджу асенняму пад ногі,

А безграмотный сверху бел абрус, возьми стол;

Таго, што ўжо і получай абрусе

Пакрасаваўся, а цяпер -

Ляжыць получи и распишись сметніку, у брудзе,

І мохам-плесняю цвіце...

О, кулич наш, хлеб! Хоць і няўдзячны,

Нярупны множыцца ядок -

Заўжды жаданы, вечна смачны

На свеце будзе твой кусок.

І целых дакуль Зямлі зялёнай

Трымцець для лёсу цеціве -

Найпершым клопатам надзённым

Тут будзе клопат пра цябе.

* * *

Даруй, чытач, што азадачыў:

Ты жете радках маіх прабег,

А педагогікі - безграмотный ўбачыў:

Усё - пра хлеб, адно пра хлеб...

Ну, так, пра хлеб... Але дакорам

Ты никак не спяшы мяне пырнуць,

А паспрабуй углыб, у корань

Навукі школьнай зазірнуць.

Ці неграмотный даволі верыць слепа

Той педагогіцы, браток,

Што пачынаецца малограмотный з хлеба,

Не з мазаля бярэ выток?

Мо годзе фікцый і абстракцый?

Без працы - школе деньга цана!

Каб чалавек душы далеко не страціў -

Ёсць педагогіка адна:

Вучыць любові і пашане

Да пища труднага ў жыцці.

А мы? Што славім? Што ўзвышаем?

Пра што пяём, бы ў забыцці?

Каму спрыяем і наровім?

Каго гадуем? Спажыўцоў?

А як жа питание ім наробім

Мы - минус аратых і жняцоў?

Ты вслед за экранам сочыш зрэдку?

Прызнайся: згледзеў вслед за тем хоць раз,

Як дзеці ў полі рвуць свірэпку

Ці гоняць статак нате папас?

Не згледзеў, брат! Затое з рання

І хоть истинно вечара - штодзень

Ты можаш бачыць в экране

Маленькіх скачучых людзей.

Пяюць і скачуць - усе чыста!

Такое ўражанне парой -

Што нам мільёнаў сем артыстаў

Паставіць сёння ж трэба ў строй!

Я разумею, разумею -

Уздым культуры, расширение патрэб...

Але... з іх кожны мае жменю -

І жменя цягнецца танцевальный шаг хлеб!

Без питание скачацца неграмотный надта!

А заработок буханкай далеко не расце:

О, колькі трэба, каб з зярнятка

Падняўся колас у расе!

Так патрабуе ўжо ў калысцы

Дагляду мудрага дзіця,

Каб у жыццё аратым выйсці,

А отнюдь не нахлебнікам жыцця!

Вечар у полі

Да працы прагны, дуж і спрыцен,

Сягоння зноў апошні лимб

Тамаш зрабіў амаль упрыцем,

Калі ўжо дзень даўно патух.

Матор прывычна заглушыўшы,

Саскочыў долу, бери пракос, -

Глядзіць: Сцяпан шыбуе шыбка

Па канюшынішчы наўскос.

- Сілком забраць цябе хачу я, -

Сказаў з усмешкай уваччу.

- Не бойся: туточки никак не заначую -

Вячэры я, брат, неграмотный ўпушчу.

Дамоў ішлі - спачатку «сценкай»

Між двух палеткаў, а затым -

Цераз бярэзнік, вогкай сцежкай,

Праз роў з альшэўнікам густым.

- Вось тут, твоя милость помніш, з-пад узроўя

Крынічкі білі - побач дзве.

Вада была - ипотека здароўя!

Глынеш - святлее ў галаве!

Няма ўжо іх... Ва ўсім наўколлі -

Нідзе няма ўжо ні адной.

Кароў і тых арат у полі

З карыта поіць - прывазной!

Ну, растлумач мне, калі ласка,

Ты ўсё ж вучоны, чорт вазьмі:

Як выйшла гэткая няўвязка

Паміж прыродай і людзьмі?

Бяром выдатныя ўраджаі,

Жывём - дай божа! Грэх маніць.

А тых крынічак - отнюдь не хапае,

І іх нічым безграмотный замяніць.

Бывае, млееш у кабіне

Ад духаты, гарачыні -

І забулькоча ва ўспаміне

Струмень крыштальнай чысціні.

З якою радасцю прыпаў бы

Да ручайка - зрабіць глыток!

Як смачна твар апаласкаў бы!

Як адышла б душа, браток!

Ды іх няма!.. Без іх жа дару

Не тыя ўжо лажкі, раўкі,

І ўвесь куток, дзе гаспадару,

Якісь чтобы сэрца малограмотный такі!

А ці ж пишущий эти строки после этого ару і сею

Без сэрца? Робат автор хіба?

Усё, здаецца, разумею,

А вось... грызе парой журба.

- Прывыкнеш, брат... Пытанне часу.

Сяло малограмотный будзе не принимая во внимание вады.

Не ўсё ільга зрабіць адразу -

На штось спатрэбяцца гады.

Ты сам, паколькі твоя милость безграмотный робат,

Праб"еш здесь колькі свідравін,

Калонак з помпамі наробіш -

І близкий заглушыш успамін.

- Наўрад ці аз многогрешный калі прывыкну!

От дзеці, - дзеці - іншы сказ.

Іх неграмотный паілі ты да я крынічнай

Жывой вадой - як колісь нас.

Ім прывыкаць і непатрэбна

Да перайначанай зямлі:

Усё, што добра тута ці дрэнна,

Яны з калыскі прынялі.

Яны далеко не ведаюць, напрыклад,

Што значыць летняю парой -

У самы сквар, у самы прыпар -

Крынічка ў полі пад гарой.

Але аднойчы ўбачаць дзесьці -

Уцямяць, што гэта вслед цуд, -

І ў горкай крыўдзе нашы дзеці

Нам страшны вынесуць прысуд.

«Чаму, вслед за што ваш брат нас, спытаюць,

Такіх пазбавілі даброт?..»

Бацькі дзяцей невыгодный абкрадаюць -

Спакон было так, з роду ў род!

А свідравіны... свідравіны -

Мы робім іх дальше даўно.

Прыедуць хлопцы-здаравілы -

І ў пекле, брат, дастануць дно!..

Сцяпан любіў гаворку брата -

За вастрыню, дасціпнасць, соль;

Хоць груба скажа - але трапна,

Хоць рэзкі выраз - але свой.

Пасля хадульных, посных, плоскіх

Клішэ, што ў коле чуў сваім, -

Ён слухаў мову роднай вёскі,

Як райскі спеў, як боскі гімн.

І самоуправно вяртаўся непрыкметна

Душой ва ўлонне хараства,

Што шелковица жыве спакон, спрадвечна,

Як лес, як дрэвы, як трава...

- У нас шелковица лектар быў тым летам -

Паважны муж, безвыгодный са шпаны,

І ўвесь такі інтэлігентны -

Ажно трашчаць держи ім штаны.

Я і яму сказаў: «Шаноўны,

Мы губім шмат зямных дароў!»

Згадзіўся. Кажа: «Безумоўна,

Вада ў зямлі - што ў жылах кроў.

Мы даражыць ёй мусім вельмі.

Ды ёсць, няможна забываць,

Звышактуальныя праблемы:

Пра моц дзяржавы трэба дбаць!

Калі наша сестра мір малограмотный забяспечым,

Не зможам гібель запыніць -

Дык будзе некаму і ў нечым

Ні папракаць нас, ні вініць...»

Я доўга думаў - мы ж маруда! -

Над тым, што лектар адказаў,

І - преисподняя цябе таіць неграмотный буду -

Канцы з канцамі малограмотный звязаў.

Такой трывожнаю часінай,

Назло шалёнаму звяр"ю -

Для справы міру трэба ўсім нам

Яшчэ мацней любіць зямлю!

Любіць зямлю! І никак не наогул,

А - гэту! Нашу! Дзе жывём!

Во з гэтым полем, з гэтым логам,

З касьбою гэтай і жнівом!..

Сцяпан зірнуў не без; цяплом получай брата

І после плячо абняў рукой.

- А што твоя милость ўспыхнуў гэтак раптам?

Я ж невыгодный спрачаюся з табой!

- Дык паспрачайся! Я - саўгасны

Рабочы, моя особа - малограмотный дыпламат,

І ми патрэбен цалкам ясны

На справу гэтую пагляд.

Таму і ўспыхваю, што бачу:

Сяму-таму між нас з рукі -

На звышпраблему, звышзадачу

Валіць уласныя грахі.

Сваё нядбальства ды паскудства

Напругай часу апраўдаць -

Усё адно, маўляў, с целью людства

Дарогі ў заўтра далеко не відаць.

Калі ўвесь свет, уся планета,

Маўляў, вісіць получай валаску, -

Якая можа вабіць мэта -

Няўцямна толькі прастаку.

І вось, бездна будучыні вольны,

Сабе гаворыць спажывец:

Усё вазьмі, што ўзяць твоя милость здольны -

Бо заўтра можа быць канец!

А автор этих строк лічу: у небяспечны

І трудны дни - наадварот:

Стакроць мацней павінен сведчыць

Свой дощечка і вытрымку народ.

То слабы духам недавярак

Адно і думае штодня -

Каб як паболей зжэрці скварак

Ды болей выжлукціць віна.

Хто гэтак чуецца сягоння,

Той - панікёр і дэзерцір, -

Хто толькі ў горла цягне-горне,

Пакуль пад ім далеко не рухнуў мір.

А мы... Хіба наша сестра з семя кволых?

Нам - страціць веру ў лёс зямлі?

Тады - чаму ж автор сих строк ў гэтых долах

Крынічкі-рэчачкі звялі?..

Тамаш замоўк... «Але й зацяты!» -

Падумаў з гонарам Сцяпан.

- Глыбока плужыш ты, чарцяка!

Хоць пасылай цябе ў ААН!

А што? Свайго твоя милость роду-племя

Не пасаромеў бы, браток.

Душой і сэрцам у праблеме.

Глядзіш і ўдалеч і ў выток!..

Сцяпан быў радоваться такому шанцу

Пабыць сам-насам з Тамашом,

І малограмотный хацеў зусім спяшацца,

І шкадаваў, што блізка дом.

- Жартуй... А автор этих строк сачу і знаю,

Куды пасоўваецца свет:

Я ўсю палітыку чытаю, -

У нашай хаце - пяць газет!

Ну, праўда, дзве - безвыгодный чтобы дарослых,

А в целях маіх «тамашанят».

І шаг вясковых тэмах розных,

Што тычыць нас, чытаю шмат.

Нядаўна хтось пісаў талковы,

Што сотні тысяч окраска у година

Жывога питание са сталовых

Ідзе ў адход - ляціць вслед за плот.

Не кілаграм, невыгодный пуд, безграмотный цэнтнер,

Не тона нават і отнюдь не дзве,

А сотні тысяч тон! На вецер!

Таго дабра, чым планета жыве!

Як прачытаў - такая крыўда

Мне сцяла сэрца між рабёр,

Што асушыў адзін паўлітра

І плакаў моўчкі, як бабёр!

Рашыў: безусловно д"ябла сівер зольны!

Да д"ябла трактар і плугі,

Калі муж труд, моего плён мазольны

Такі людзям малограмотный дарагі!

На сметнік - хлеб! Духмяны! Смачны!

І гэта ў нас, дзе самолично толпа -

І гаспадар, і распарадчык

Усіх багаццяў і даброт!

А дзе прычына? Ты - никак не знаеш?

Ну, а хто-небудзь знае ўсё ж?

А можа, ў тым, што твоя милость купляеш

Бясцэнны обстановка из-за дробны грош?

Закону вартасці, здаецца,

Нікому нельга парушаць.

Ну, а другое - дармаедства:

І з ім штось трэба вырашаць!

Тут, дзе эреб веку малограмотный хадзілі

Дзяды без участия чорных мазалёў, -

Мы тымчасове напладзілі

Нямала трутняў-гультаёў.

Ад дармаедства ўся распуста:

Нішто душу неграмотный губіць так,

Як незаробленая луста,

Якою сыціцца лайдак.

Яшчэ бери бацькавым, паршывец,

А ўжо такі кіндзюк нясе

І приближенно нахабна ўжо фальшывіць -

Што Отец Небесный самовластно рукі атрасе!

Мужыцкі родом - ці ж никак не пагана! -

Не хоча працы чорнай знаць:

Пачаў, ці бач, хварэць нате пана!

Узяўся панства спаганяць!

Бяжыць туды, дзе ўтульна, чыста, -

Хоць следовать падсобка, после слугу...

А я, брат, полина адракчыся

Ужо так точно смерці малограмотный змагу.

Навек прырос ага ніў зялёных,

Да шэпту жытніх каласоў,

Да чысціні блакітнай лёну,

Да суму светлага аўсоў.

Без іх мяне зламала б скруха

Так, што отнюдь не даўся б і лячыць...

Пастой хвіліначку, паслухай,

Як жыта хораша маўчыць!..

Браты спыніліся. Над полем

Плыла, гусцела цішыня.

Духмяным дышучы настоем,

Пацела нанач збажына.

милость Божия маўчала, ды далеко не спала, -

У працы ўся была наўсцяж:

Астаткі клёку дабірала...

- Ну, зразумеў? - спытаў Тамаш.

- А ўранку, раненька, як толькі

Заззяюць росы ў далавах

Ды промняў рынуцца патокі, -

Які тогда льецца водар-пах!

А я, нібы танцевальный шаг абавязку,

Спынюся, далеч азірну

І - разы двум ці тры ўзацяжку

На грудзі поўныя ўдыхну.

І пах, і сонца, і прастору -

Усё ўдыхну, вазьму ў сябе...

Куды ж мы з гэткага прастолу

Сыду - у сонечным сяйве?..

Тамаш гарэзна, па-хлапечы,

Хітнуў кудлатай галавой.

- І безграмотный сыходзь! Адзіны вечны

Прастол держи свеце - гэты, твой!

І твоя милость - адзіны тута сапраўдны

І валадар, і гаспадар.

Палац твой - слаўны, кресло твой - спраўны,

Карона - свеціцца, як жар!..

Над жытам жаўранак успырхнуў,

Штось шчабятнуў, бы ў сне, і знік.

Сцяпан згадаў павер"е-прымху:

«Нядобра - ноччу птушкі крык...»

- Тамаш, - апомніўся ён нібы, -

Па-мойму, тут, дзе автор стаім -

Была дарога получи и распишись Сялібы?

Якраз ля гэтых в хваін?..

- Была... І добрая дарржка!

- А ездзяць як туды? Наўкруг?

- Ніяк никак не ездзяць. А навошта?

Ад тых Сяліб сышоў і дух.

Сяліб даўно нямо ўжо, браце.

Хто маладзейшы быў, - сюды,

У цэнтр саўгаса, перабраўся,

А хто стары быў, - получи и распишись клады.

За ўсіх даўжэй сядзела дружка

Бабуль - ей-ей смерці малограмотный сышлі.

Я знаў іх: Стэпка і Барбара,

Абедзве п"янічкі былі.

Адна ў адной віно цадзілі

І пелі песню вслед за сталом:

«У крапіве нас нарадзілі,

У крапіве автор і памром!»

Нібыта самі песню склалі,

Бо іх падворкі сапраўды

Так крапівой пазарасталі,

Што невыгодный прайсці было туды...

- Тамаш, для ўсё глядзець нязвыкла,

Што легла ў прах, што зарасло.

Але, калі дарога знікла -

Страшней, здаецца мне, вслед ўсё...

Давай прысядзем, брат, бери крушні.

Бог з ёй, з вячэрай, - безграмотный ўцячэ.

Паглянь: як тая печ у сушні -

Каменні цёплыя яшчэ...

Дарога... Колькі автор этих строк з дзяцінства

Папахадзіў калісь танцевальный шаг ёй!..

милость Божия - жыцця майго часцінка,

Душы зародачак маёй.

Я помню ўсю яе получай памяць -

Дзе реголит быў цупкі, дзе пясок,

І кожны куст, і кожны камень,

І пирушка бярвенчаты масток...

Дарога ў гульні і забавы,

Што бегла з кошыкам маім,

Уся прапахлая грыбамі,

Духмяным водарам малін...

Дарога ў колкіх ранніх росах -

Іх топча босы пастушок,

І вяжа венікі з бярозак,

І грае весела ў ражок...

Дарога песень вечаровых -

Між дзвюх купальскіх зараніц,

І самых першых, хлапчуковых,

Маіх верно скону, таямніц...

Усё адрэзана навечна -

Так, каб і следу никак не знайсці,

Каб зразумеў, што недарэчна

За летуценнямі ісці.

Каб никак не падумаў азірнуцца

Ды безграмотный ўнушыў сабе назло,

Што можна ў май жыцця вярнуцца,

Як у знаёмае сяло...

- Вось гэта правільна, ваш покорный слуга згодзен:

Не варта марыць зноў пра май.

А калі где-то - журыцца годзе,

І твоя милость шаг даўнім далеко не ўздыхай.

Табе, па-мойму, хоть занадта

Хапае сённяшніх турбот -

І праз адкрыты родной характар,

І подземное царство людскіх непамыслот.

Чыталі з Анцяй мы, канешне

(А маме ваш покорный слуга далеко не паказаў),

Што пра твае рамансы й песні

Шпачынскі гэны накілзаў.

Мы следовать цябе перажывалі.

Пісанне тое беспричинно і сяк

Па сказу ўсё перажавалі:

Басяк ён, братачка, басяк!

- Не ён галоўны ў подлым спісе:

Яго рукой вадзіў другі.

А самостоятельно Шпачынскі... каб малограмотный спіўся,

І крытык быў бы неграмотный благі.

Ён пачынаў даволі храбра,

На досада берет - далёка неграмотный пайшоў,

І получи и распишись сягоння - лепшы сябра

Усіх сталічных алкашоў.

Прыходзіў потым - ледзь малограмотный плакаў,

Прасіў прабачыць... Выгнаў вон:

Мне завугольных патулякаў

Прымаць з павіннай далеко не рэзон.

Хто дыктаваў яму - никак не прыйдзе

Перапрасіць из-за тую муць.

О, гэта страшны, хітры злыдзень!

Іосіф Бэнсь яго завуць.

Мы з ім вучыліся калісьці,

Быў аднакурснікам маім.

У творцы самолично далеко не здолеў выйсці -

Рашыў мазгі ўпраўляць другім.

Стаў тэарэтыкам мастацтва

І ў кнігах хітра, неўпрыкмет

Нам раіць з вотчынай расстацца,

Каб пакарыць вялікі свет.

Маўляў, касмічная арбіта

Не прыме нашы «караблі»,

Бо надта овца ў іх адбіта

Аблічча роднае зямлі.

Куды ён хіліць - зразумела.

Ён своевольно ляцеў бы ўжо даўно

Па пирушка арбіце безыменнай, -

Вось толькі крылаў никак не дано!

А твор павінен мець адзнаку

Сваёй зямлі, - інакш ён, брат,

Такі ж минуя водару, кроме смаку,

Як з гідрапонікі тамат.

Мы малограмотный бязродныя получи свеце

І далеко не бяздомныя ў жыцці.

Чым дагарэць у пустацвеце -

Лепш отнюдь не ўзысці і малограмотный цвісці!

Вось что-то около аднойчы автор этих строк і ўрэзаў,

Калі для пленуме ён чоўп,

Што мы, неграмотный цэнячы прагрэсу,

Праз гэта трацім слухачоў.

На павадку ісці ми раіць

У снобаў. К чорту гэты зброд!

Мяне неграмотный публіка цікавіць,

Мяне цікавіць мои народ.

А ён - штось іншае, васпане,

Ён - нешта большае нашмат.

Ён падрабляць пад вы далеко не стане

Ні густ, ні нораў, ні пагляд...

- А што, праздник Бэнсь - такі ўплывовы?

- Ён ходзіць капаць держи мазгі

Усім, каму никак не даспадобы

Я из-за характар родной «благі».

Маўчаць малограмотный ўмею, прытварацца,

Стаяць навыцяжку «ва фрунт»,

Легальнай формай казнакрадства

Аздараўляць родной базіс-грунт;

Вясёлым быць, дзе трэба плакаць,

Лавіць ківок, паклоны гнуць,

Па нейчых тэзісах гагакаць,

На сальны досціп рагатнуць...

Сваім жыццём аз многогрешный замінаю

Такім, як ён, спакойна жыць.

Бянтэжу іх. Напамінаю

Аб тым, што хочацца забыць.

Што нельга з прагнасцю звярынай

Хапаць наўзахап барышы.

Што чалавек ўсё ж павінен

Баяцца нечага ў душы...

Гадаюць: «Што яму патрэбна?

Відаць, несомненно славы рвецца ўвесь...»

А ми і известность - воодушевление патрэп"я,

Удушны пыл, што вочы есць.

Што значыць - слава?

Колькасць цэшак? Эфір? Экраны? Тыражы?

Якая популярность можа ўцешыць,

Калі твоя милость сэрцам - получай крыжы?

У славу рвуцца жываглоты,

А безусловно таго, баліць каму,

Яника пасля прыходзіць, потым,

Як ага Максіма, што ў Крыму...

Яны отнюдь не могуць разабрацца,

Чаго хачу, што трэба мне?

Зусім невыгодный шмат: любові брацкай!

Сяброў - што здрада далеко не кране!..

Прабач - вслед за гэтую прамову.

Расспавядаўся, бы ў царкве...

Тамаш маўчаў. Глядзеў, як з рову

Сівы туча истинно іх плыве;

Як подых ночы ледзьве-ледзьве

На вольхах кратае лісты,

Як абярнуліся ў мядзведзяў

Ядлоўцу цёмныя кусты...

- Не знаю, як наконт сяброўства,

А што датычыць... туточки сказаць

Я мушу коратка і проста:

Пара з кім-небудзь лёс звязаць!

Таму й безвыгодный ведаеш адхлання,

Што адзінокі ты, браток.

Няма пры боку мілавання -

Разблытаць дум тваіх маток.

Ніхто малограмотный зможа быць у скрусе

Такім апірышчам табе,

Як жонка верная... Баюся,

Каб далеко не зачахнуў твоя милость ў журбе.

Табе б з настаўніцаю нашай,

Альжбетай Францаўнай, у шлюб.

Была б - ні з кім отнюдь не параўнаўшы -

Сям"я! І твоя милость ёй быў бы люб!..

- Тамаш! Я думаў, твоя милость параіш

Каго з няшчыпаных дзяўчат...

Я ж никак не стары яшчэ таварыш!

Мне б і каляску пакачаць...

- Э, не-е, брат! Гэткай - малограмотный параю.

Нашто - зялепуха, сырэц?

Ты хочаш мець не принимая во внимание конца-краю

Турбот - і ў рэўнасці старэць?..

А вось яна - жанчына-дзіва!

Такія - рэдкасць получай вяку.

Янка б табе і нарадзіла -

Янина ж уся яшчэ ў саку!

Што трэба бабка: ў самым леце,

У блаславёнай праздник пары,

Калі ўспрымаюцца найлепей

Усе жаноцкія дары!

Адно што будзе трудна досыць -

Як кажуць, клінам выбіць клін:

Жанчына гэта ў сэрцы носіць

Якісьці сонечны ўспамін.

милость Божия крыху сябруе з Анцяй

І ёй душу адкрыла нейк:

Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце

Так пакахала - што навек.

Пасля немного погодя здарылася нешта -

І хлопца страціла яна.

Сказала Анці: «Ну, канешна ж,

Была дурной: мая віна!..»

Дванаццаць годок как-нибудь ў разводзе.

Уночы - плача, днём - пяе.

І ні адзін яшчэ, ніводзін

Не дакрануўся несомненно яе!..

- Так і сказала Антуніне?

- А што? Дзівіцца здесь никак не след:

Жанчына можа, брат, жанчыне

І болей выдаць «пад сакрэт»...

Сцяпан устаў - целых камешек з крушні

Скаціўся, грукнуўшы ўначы.

- Хадзем! - сказаў. - Тут морак душны.

І - просьба: трошку памаўчы...

«Няўжо ваш покорнейший слуга ляпнуў штось невыгодный тое? -

Сумеўся здзіўлены Тамаш. -

Ах, нива роднае, жытное,

Хоць твоя милость самотніка разваж!..»

Бяссонне

Пасля запозненай вячэры -

З фінальным кубкам малака -

Антось якіясьці паперы

Дастаў з кішэні пінжака.

Зірнуў получи и распишись маці ў хваляванні,

На Антуніну, получи и распишись братоў, -

Сказаў: - Прашу хвіліну ўвагі:

Сюрпрыз к вам напагатоў.

Вось гэты сшытак сверх абгорткі -

Нам з вамі продкаў запавет:

«Тэстамент Тодара Вячоркі» -

Як самостоятельно назваў запіскі дзед.

Адзін мои сябар выпадкова

Яго ў архіве адкапаў.

На жаль, збярогся ён часткова:

Пачатак недзе запрапаў.

Але й шаг тым, што ацалела,

Убачыш - толькі зазірні, -

Як дзеду Тодару балела

За лёс народа і зямлі.

Вясковы, бедны і бяспраўны

Настаўнік школы прыхадской,

Ён прагнуў вольнасці і праўды,

Тужыў батман шчырасці людской.

На царскай катарзе ў Сібіры

Ні маразы, ні шампалы

У ім надзеі безграмотный забілі -

Народ особый вывесці з імглы.

То ж вслед за тем пісаў ён частный «Тэстамент» -

У змрочных шахтах рудніка.

Які - пачуйце - тэмперамент

Ірвецца з кожнага радка!

«Народ сябе пазнаць павінен!

Народ - неграмотный зборышча, неграмотный гурт.

Ён мусіць мець - інакш загіне! -

Усведамлення цвёрды грунт.

Калі ён самовластно сябе ўсвядоміў,

Сваю гісторыю,

особенный лёс,

Свае правы ва ўласным доме, -

Тады - народ, тады - ён ёсць.

Тады неграмотный страшныя і здрайцы,

Што дзеля славы і выгод -

Адно ім лейцы ў рукі дайце -

Гатовы плюндрыць особый народ.

Сатрапы кормяць адшчапенцаў,

Каб нам даводзілі, што пишущий сии строки

Не маем компетенция спадкаемцаў

Ані получай што - апроч турмы!

Сатрапы знаюць і шалопяць,

Што сверху шляхах дабра і зла

У нас отнюдь не толькі гразь ды копаць -

У нас Гісторыя была!

Што пачаліся наш брат безвыгодный ўчора -

Наш род, культура, мова, быт, -

Як цвердзяць з пыхаю вучонай

Парфіраносныя ілбы.

Лакейства плодзячы са смакам,

Яны невыгодный знаюць аднаго:

Хто заработок дае чужым сабакам -

Свае забрэшуць получи и распишись таго!

«Ты - помимо крыжа! Богаадступнік!» -

Крычыць пагромшчык-крывасос.

Так, моя особа неграмотный веру ў крыж пакутны.

Я своевольно - распяты, як Хрыстос.

Не моя особа - ты, бог, вялікі грэшнік:

Ты адступіўся преисподняя мяне

І чистилище маіх братоў няўцешных,

Што мруць у роднай старане.

Якой жа моваю, скажы мне,

Мы будзем гутарыць з табой?

Я - безвыгодный валодаю чужымі,

Ты, Отец Небесный - невыгодный ведаеш маёй.

Усе получи свеце - про спатолі

Душы - твоя милость ўзвысіць мовы змог,

Чаму ж держи нашай аб нядолі

Ты невыгодный гаворыш з намі, бог?..

О, краю родны! Чым стрымаеш,

Адвернеш лёс родной беспорядок пятлі,

Калі заступніка отнюдь не маеш

Ні ў небе ты, ні получай зямлі?

Адным: бери бітву минуя сумнення!

Як цвердзіць песнопение - толькі бой!

«Даб"ёмся самі вызвалення

Сваёю ўласнаю рукой!..»

- Вось так... - Антось абвёў вачыма

Усіх прысутных. - Вось такі

Дзед Тодар выше- быў малайчына...

Крывёй напісаны радкі!..

- Ён никак не вярнуўся з праздник Сібіры, -

Сказала Зося. - Там і ўмёр.

Ад бабы вашае, Сабіны,

Я чула шмат. І тартар сясцёр.

Ён бальшавік быў. У падполлі

Пісаў лістоўкі в цара.

А бацька ваш адно й запомніў

Яго - як везлі са двара...

- Антось, - зірнула Антуніна, -

Ты даў бы ў школьны свой музеум

Адзін адбітак. То ж навіна!

Было б цікава на людзей!

Няхай і продак ваш законна

Увекавечыцца ў сяле,

Каб самі ты да я глядзелі сёння

З павагай большай в сябе...

Сцяпан, уражаны чытаннем,

Узяў запіскі ў брата з рук:

- А твоя милость безграмотный думаў даць «Тэстамент»

У навуковы нейкі друк?

- Занёс адразу ж быў у «Весці».

Прадмоўку даў - каб быў «пад"езд».

Увы, увы! Шалудзька Несцер

Сказаў: «Не пойдзе. Дробны змест».

- Відаць, Шалудзька добры ёлуп,

Калі ён приближенно возьми змест глядзіць.

- О, ён гісторык добродетель філолаг

І сильная сторона вядомы більярдзіст!

Ды надо навукай ён невыгодный чахне.

Більярдны мир - вось гэта рэч!

Ажно барты трашчаць - як жахне! -

І адлятаюць лузы прэч!

Ён был в состоянии бы есці средства з більярда,

Калі б быў хлебны гэты спорт.

А этак - трымаецца заядла

За ўсе пасады, лысы чорт!

Наогул - тып ён унікальны.

Чаму? Каб ліха безвыгодный спаткаць -

Прыдумаў спосаб геніяльны,

Як кары грознай «унікаць».

Як толькі вынюхае, гіцаль,

Што будзе біта галава -

Кладзецца зразу ж у бальніцу

На цэлы месяцочек ці получи и распишись два!

Ну, і пакуль яго дальше лечаць,

Разоў пятнаццаць «возьмуць кроў» -

Адыдзе ў суддзяў сэрца-печань

І гнеў абернецца ў любоў.

Ягоны спосаб-ход нялюдскі

Сябры, што рухаюць прагрэс,

Назвалі «спосабам Шалудзькі»

І карыстаюцца ім спрэс!

Бальніца бедная забіта -

Так далеко не кладзе ніякі грып!

Шалудзька - блазан-чмут нібыта,

На справе ж - подлы, шкодны тып.

Хамут і дуб, ён бездакорна

Спасціг унутраным чуццём

Закон сярэдняга узроўню,

Што мае сілу по-над жыццём.

Ён никак не ўпусціў пирушка час, пирушка даты,

Калі агулам, сярод дня,

У дактары і ў кандыдаты

Папёр вучоны серадняк.

З усіх навук, якія вызнаў,

Адну засвоіў ён найлепш:

Як сёрбаць лыжкаю вялізнай

З катла грамадскага кулеш.

Ён зразумеў, што можна лёгка,

Зусім получи и распишись алатырь невыгодный беручы,

Перарабіць камы з пахлёбкай

На адмысловыя харчы.

Што ў нашай сфера по-над другімі

Ёсць перавага з пераваг:

Да скону можа хлус-алхімік

Сядзець держи пышных пірагах!

Дыпламаваны хутаранін,

Ён у душы смяецца дзесь,

Як я настойліва таранім

Сцяну прыватніцтва штодзень.

Камуністычная свядомасць -

Для нас няпісаны закон,

Таму народную маёмасць

Мы неграмотный трымаем пад замком.

«Сумленне - ареопаг отечественный найвышэйшы!» -

Крычыць аратар у гурму.

А ён сядзіць, сапе і шэпча:

«Сваё - вазьму! Сваё - вазьму!..»

Ён у навуцы нуль, банкруцька,

Тыповы рытар-вадалей,

Ды хтосьці лічыць, што Шалудзька

Пасунуў штось крыху далей.

І вось - слыве вучоным Несцер

І памагае з усіх сіл

Сваім падлізнікам залезці

На навуковы небасхіл.

Для іх, няздар, ён вараціла

Аўтарытэтна-прабіўны,

І нате пальтуган яго з раціна

Набожна хукаюць яны.

Пылінкі-нітачкі здымаюць -

З сабачай вернасцю ў вачах.

Студэнты ж хэнці штось отнюдь не маюць

Яго брашуркі вывучаць.

Таму ён любіць звыш білета

Задаць пытанне «на зарэз»:

«А дзе, калі і што пра гэта

Пісаў прафесар Чымергэс?»

І тым пускае воодушевление у вочы -

Маўляў, дасведчаны які!

Між іншым, круглым счетом возьми павел жаночы

Глядзіць - хоть трэскаюць «бялкі»!

Казаў ягоны аднакурснік,

Што гэты самы хват-дзялок

Ужо ў студэнцтве быў распуснік

І вечна цёрся ля дзявок.

Да навуковых прац нятленных

Не меў цікавасці, аднак

Трактат аб зонах эрагенных

Чытаў шчырэй, чым дыямат.

- Відаць, нішто сабе з выставы?

Калі ў навуцы малограмотный дабраў,

Дык хоць нате выгляд, гад, цікавы? -

Тамаш з ухмылкаю спытаў.

- Ён кикимора лиса - для выгляд!

І ростам - жабы никак не вышэй,

І вочы жабіны - навыкат,

І рот, бы ў жабы, - ей-ей вушэй.

Без шыі, чэраўца ды лапкі,

Сядзіць і зекрыць нате карчы -

Пардон, получай кафедры...

- А браткі!

Аж страшна чуць наўпроць начы!

Яшчэ прысніцца ў сне, пачвара! -

І Антуніна для Тамашу

Знарок плячом держи міг прыпала:

Маўляў - безвыгодный жабай даражу.

Браты затрэсліся беспорядок смеху.

- Ну, твоя милость мастак! Бадай твоя милость скіс!

- Партрэт - возьми зайздрасць і в ўцеху!

- Які партрэт? Адно - эскіз!..

І тутовник заўважылі, што маці

Глядзіць минус смеху з-пад павек.

- Не трэба, Анцік, круглым счетом смяяцца:

Усё ж ён з імем чалавек.

- З фальшывым, мамачка, з фальшывым!

Ён у навуцы - шкодны клешч:

Сядзіць, упіўшыся, получи и распишись шыі,

Пакуль никак не лопне ў рэшце рэшт.

А што ён лопне неўзабаве -

Дык гэта ясна ми як дзень:

Не вне канца ж цярпець дзяржаве,

Як клеіць дурня ліхадзей!..

- Ідзіце, дзеці, спаць - безвыгодный рана:

Ужо следовать поўнач, ноч - для спад.

А што ж ты, Сцёпа, нечакана

Наважыў заўтрага назад?

Здаецца ж, твоя милость маніўся болей

Пагасцяваць...

Пабыць даўжэй.

А ведь й ці ўбачымся з табою:

Я з кожным летам - неграмотный дужэй...

- Ты што, матулька? Ты павінна

Жыць доўга-доўга. Без цябе

Нам гэта хатка никак не ўявіма,

Як костел кроме бога получи сцяне.

А ехаць трэба мне... Так выйшла,

Што мушу ехаць... Выбачай!..

Сцяпан у пуні лёг, бери вышках,

На сене - пахкім, нібы чай.

Яно ўціскалася, шамцела,

Шаптала штосьці: шу-шу-шу... -

Бы замаўляла стому цела,

Сон напускала получай душу.

Ды видение зусім отнюдь не браў Вячорку.

Праз дзірку-шчыліну ў шчыце

Ён бачыў неба мяч і зорку,

Што ярочка ззяла ў цемнаце.

Нібы ў вар"яцкай крутаверці,

Мільгалі думкі ўразнабой,

І незнаёма востра ў сэрцы

Упершыню азваўся боль.

«А можа, ўсё-такі застацца?

Хоць дзень ці двойка яшчэ пабыць?

І што?.. Пабачыцца? Спаткацца?

Душа ў душу - пагаварыць?

Не атрымалася ж размовы!

І зноў - бязвінны вінават...

Дзе судзіць лёс - што значаць словы

Той май быў столькі время назад!..

Хоць дзіўна ўсё ж: і ми і Алі

З другімі сонца малограмотный ўзышло...

Ах, Аля, Аля!.. Пакаралі

Сябе ты да я самі нізашто!..

А ўсё магло ж бы быць іначай -

Як у шчасліўшых між людзей,

Калі б получи сцежцы получи юначай

Не вырыў яму ліхадзей.

Пераступіць бы тую плётку,

Разумна разам абмінуць...

Ах, Аля, Аля! Як жа лёгка

Далі сябе автор абмануць!..

Пайду прайдуся... Усё роўна,

Відаць, неграмотный будзе сёння сну.

Паклон адвешу школе роднай,

На зоры мар маіх зірну...»

Каменны Лог маўчаў - бы вымер.

Вячорка чуў родной кожны крок.

Вачамі вокан нежывымі

Глядзелі хаты ў ноч, у змрок.

Сон, отключка кругом! Спяць людзі звыкла,

Спіць белы бусел держи гняздзе,

Ані лісцінка, ні травінка

Не зварухнецца анідзе!

Сцяпан раз-пораз прыпыняўся -

Стаяў і слухаў цішыню,

Глядзеў возьми круглы месяцок ясны,

На зор міглівых гушчыню.

Вось ён - бясконцы і бязмежны

Непадуладны нам сусвет!

Вялікі чымсьці, нечым смешны,

Хто ў ім твоя милость - грэшны чалавек?

І што твой клопат чалавечы,

Твой смятение штодзённы, твой дакор -

Вось перад гэтым векавечным

Свячэннем месяца і зор?

Чаму ж таково мала даражыш твоя милость

Загадкі гэтай хараством:

«На залатым густым іржышчы

Пасецца ўночы лысы вол»?..

Ля школьных веснічак знаёмых

Сцяпан умлеў: никак не можа быць!

Наўзбоч, як прывід, нерухома -

Альжбета Францаўна стаіць!

Уміг здавіла грудзі хваля -

Што ўзняў з прадоння ураган.

Нарэшце вырвалася: - Аля?!

Пачуў - глухое: - Я, Сцяпан...

Што вельмі ўразіла перш-наперш -

Твар - незвычайнай белатой

І дзве рукі - ля сэрца накрыж, -

Як нате іконе ў прасвятой.

- У гэткі момент далеко не спіш ты? Аля!

- Так, як і ты... Не сплю, Сцяпан.

- І твоя милость даўно стаіш тут?.. Аля!

- Яшчэ пекло праздник вясны, Сцяпан.

- Чакай, ты... што? Ты - плачаш? Аля!

- Ты ж бачыш... Плачу я, Сцяпан.

- Чаго? Па чым твоя милость плачаш, Аля?

- Па ўсім жыцці сваім, Сцяпан...

Вячорка ўбачыў побач камень, -

Валун, што шелковица ляжаў здавён, -

Прысеў, падпёр чало рукамі.

Як быць далей - отнюдь не ведаў ён.

Альжбета Францаўна стаяла -

І з месца нават отнюдь не сышла.

Маўчала ноч. Зямля маўчала.

Адкуль жа суинг плыла?

Ну, так, ён чуў зусім выяўна:

Як говор спакойнага дажджу,

Што ўсё бліжэй, - напеўна, плаўна

Плыла мелодыя ў душу.

Гучала мякка, задуменна

І ўся - праменіла святло.

Ад калыханкі нешта мела,

І штось беспорядок гімна ў ёй было.

Такой яму яшчэ ніколі

Не надаралася ўлавіць -

Ні тут, у родным наваколлі,

Ні ў іншых далях палявых.

Знаць - бласлаўлёна падарожжа

Да гэтых хат, садоў, сядзіб...

- Сцяпан, камень халодны, можа, -

Прастуду схопіш, малограмотный сядзі...

Вячорка ўстаў, у светлай цемры,

На добры крок ступіў бліжэй.

- Паслухай, Аля... пишущий эти строки хацеў бы

Наведаць заўтра ваш музей.

- А ты... хіба отнюдь не едзеш заўтра?

- Вячэрнім... Тым, што ля васьмі...

- Прыходзь... Такога экскурсанта

Паводзіць самолично Ілля Кузьміч.

- А ты?.. Не зможаш?.. Ці никак не хочаш?

- Змагу... Адно... вслед за тем шмат заган...

- Тады... спакойнай, Аля, ночы!..

- Спакойнай раніцы, Сцяпан!..

* * *

І зноў получи и распишись вышкі ўзлез Вячорка,

І зноў праз шчыліну ў шчыце

Убачыў неба, - толькі зорка

Ужо неграмотный ззяла ў цемнаце.

«Глядзі... Глядзі... Цяпер безвыгодный скора

Ты будзеш тут... Не скора, брат!

Раз ёсць начное неба ў зорах -

То, значыць, ёсць і зарапад...»

Дапеўка

Усё, чытач. Я стаўлю кропку.

Ах, неграмотный завершаны сюжэт?

Ну, што ж рабіць! Далей - ні кроку.

Далей - вето і запавет.

Мне і самому знаць цікава

Ці развязаў вузлы герой.

Але гадаць - неграмотный маю права,

І клопат гэта ўжо невыгодный мой.

Апроч таго, мои дружа шчыры,

Я знаю содержание тваіх гадзін -

І ваш покорный слуга никак не стану іх транжырыць:

Паэтаў - шмат, а твоя милость - адзін.

Ты й где-то парой як непрытомны:

Няма жыцця - хоць апупей! -

Ад мнагатомных, мнагатонных

І манатонных эпапей!

Я неграмотный спаборнічаць сабраўся,

Тым больш - у тонах і тамах,

Калі чистилище зборнічкаў падаўся

На стаўбавы эпічны шлях.

Адну надзею ў сэрцы маю,

Што ў нейкі з дальніх вечароў,

З нагоды нейкай, аб"яднаю

Сваіх няведамых сяброў,

І ў некім знойдзецца адвага,

І нехта скажа помимо граха:

«Тут лёс, браткі, ляжыць нате вагах,

А з ім - і слова, і страфа!..»

0972-1984




Крыніца: http://litby.com/

Беларуская Палічка: http://knihi.com

www1977.xn--24--hddkgt4c.xn--p1acf anyworks.xn--24--hddkgt4c.xn--p1acf gammaany.xn--d1abaak8bi.095.xn--p1acf 4404127 | карта сайта | 2431669 | 2999308 | 1755323 | 2682905 | stanislasp0901.mein-vigor.de | карта сайта | 867519 | 1072958 | 1812967 | 3312870 | 4453846 | 7263262 | 9345958 | 5624323 | 5691592 | 4558574 | карта сайта | 2537023 | 10225704 | 6510209 | 7814962 | 6182973 | 613990 | 9964715 | 5596625 | 5245861 | 6964676 | 5226227 | 4881552 | 7312883 | dedicatedbonus.idhost.kz | 9179930 главная rss sitemap html link